Άγιος Ιγνάτιος Μπριαντσιανίνωφ- Η μετάνοια.
Όταν η αμαρτία αυξήθηκε πολύ στη γη, τότε ήρθε εδώ ο παντοδύναμος Γιατρός. Κατέβηκε στη χώρα της εξορίας, στη χώρα των μόχθων και των βασάνων μας – των βασάνων που προηγούνται των αιώνιων εκείνων του άδη – και ευαγγελίστηκε την απελευθέρωση, την ανακούφιση, τη θεραπεία όλων των ανθρώπων δίχως εξαίρεση.
Μετανοείτε!
Η δύναμη της μετάνοιας θεμελιώνεται στη δύναμη του Θεού. Παντοδύναμος είναι ο Γιατρός, αποτελεσματική είναι η θεραπεία που μας προσφέρει.
Τότε, τον καιρό του κηρύγματος Του στη γη, ο Κύριος πρόσφερε τη θεραπεία σ’ όλους όσοι ήταν άρρωστοι από την αμαρτία. Καμιάν αμαρτία δεν θεώρησε αθεράπευτη. Συνεχίζει και τώρα όλους να μας καλεί. Υπόσχεται και χαρίζει την άφεση κάθε αμαρτίας, τη θεραπεία κάθε εφάμαρτης αδυναμίας.
Οδοιπόροι της ζωής! Όλοι εσείς που σαγηνεύεστε από τον πλατύ δρόμο με τον ακατάπαυστο θόρυβο των γήινων μεριμνών και απολαύσεων, από τα λουλούδια που είναι ανάκατα μ’ αγκάθια, εσείς που προχωράτε βιαστικά στον δρόμο τούτο με το τέρμα το γνωστό σε όλους μα και λησμονημένο απ’ όλους – τον τάφο τον σκοτεινό και την αιωνιότητα την ακόμα πιο σκοτεινή και πιο φοβερή – σταματήστε! Πετάξτε τα δεσμά της γοητείας του κόσμου, που διαρκώς σας κρατά αιχμάλωτους! Ακούστε τι σας κηρύσσει ο Σωτήρας και δώστε στα λόγια Του την προσοχή που πρέπει: «Μετανοείτε και πιστεύετε στο ευαγγέλιο». «Μετανοείτε, γιατί έφτασε η βασιλεία των ουρανών».
Είναι απόλυτα αναγκαίο για σάς, οδοιπόροι της γης, να στρέψετε όλη την προσοχή σας σ’ ετούτη τη βασική, την ωφέλιμη, τη σωτήρια παραίνεση. Διαφορετικά, θα φτάσετε στο τέρμα, θα φτάσετε στον τάφο, θα φτάσετε στις πύλες της αιωνιότητας, χωρίς να έχετε αποκτήσει ορθή αντίληψή της, χωρίς να γνωρίζετε τις υποχρεώσεις εκείνου που μπαίνει σ’ αυτήν. Έτσι, θα έχετε ετοιμάσει εκεί για τον εαυτό σας τη δίκαιη τιμωρία για τις αμαρτίες σας. Η πιο βαριά αμαρτία είναι η αδιαφορία για τα λόγια του Σωτήρα, η περιφρόνηση του Σωτήρα.
Μετανοείτε!
Απατηλός και πλανερός είναι ο δρόμος της επίγειας ζωής. Σ’ αυτούς που κάνουν τα πρώτα τους βήματα, φαίνεται ατέλειωτος και γεμάτος δράση. Σ’ αυτούς που έφτασαν στο τέρμα του, φαίνεται πάρα πολύ σύντομος και γεμάτος κούφια όνειρα.
Μετανοείτε!
Και τη δόξα και τον πλούτο και όλα τα άλλα εγκόσμια αγαθά, που για την απόκτηση τους χρησιμοποιεί όλον τον χρόνο της επίγειας ζωής του και όλες τις ψυχοσωματικές του δυνάμεις ο τυφλωμένος αμαρτωλός, θα υποχρεωθεί να τα εγκαταλείψει τότε που βίαια θα αφαιρεθεί από την ψυχή του το ένδυμα της, το σώμα, τότε που θα οδηγηθεί από τους αδυσώπητους αγγέλους στην κρίση του δίκαιου Θεού, του Θεού που αγνοούσε και περιφρονούσε.
Μετανοείτε!
Μοχθούν και βιάζονται οι άνθρωποι ν’ αποκτήσουν πλούσιες γνώσεις, γνώσεις όμως μικρής σημασίας, γνώσεις χρήσιμες μόνο πρόσκαιρα, γνώσεις που συμβάλλουν στην ικανοποίηση των αναγκών και των επιθυμιών της επίγειας ζωής. Τη γνώση του Όντος και του έργου που είναι πραγματικά αναγκαία, δηλαδή τη γνώση του Θεού και της συμφιλιώσεως μας μ’ Αυτόν μέσω του Λυτρωτή Ιησού Χριστού, δεν φροντίζουν να την αποκτήσουν. Και όμως, η επίγεια ζωή μας δόθηκε μόνο για την απόκτηση αυτής της γνώσεως.
Μετανοείτε!
Ας κοιτάξουμε, αδελφοί, δίχως εμπάθεια, κάτω από το φως του Ευαγγελίου, την επίγεια ζωή μας. Θα διαπιστώσουμε πως είναι μηδαμινής αξίας. Όλα τα αγαθά της αφαιρούνται με τον θάνατο ή και πολύ νωρίτερα με διάφορα απροσδόκητα περιστατικά. Δεν αξίζει, λοιπόν, να ονομάζονται αγαθά αυτά που χάνονται τόσο σύντομα! Απάτη είναι, ή μάλλον δίχτυα. Και όσοι μπλέκονται σ’ αυτά τα δίχτυα, στερούνται τα αληθινά, τα αιώνια, τα ουράνια, τα πνευματικά αγαθά, που μπορούν να τα αποκτήσουν μόνο αν πιστέψουν στον Χριστό και Τον ακολουθήσουν, τραβώντας τον μυστικό δρόμο της ευαγγελικής ζωής.
Μετανοείτε!
Τι φοβερή που είναι η τύφλωση μας! Και πόσο φανερά αποδεικνύεται, απ’ αυτή την τύφλωση, η πτώση μας! Βλέπουμε τους συνανθρώπους μας να πεθαίνουν. Γνωρίζουμε ότι κι εμείς οπωσδήποτε θα πεθάνουμε, ίσως μάλιστα και πολύ σύντομα, γιατί κανένας άνθρωπος δεν έμεινε παντοτινά στη γη. Βλέπουμε, επίσης, ότι για τους πιο πολλούς και πριν από τον θάνατο η επίγεια ευημερία συχνά μεταβάλλεται σε δυστυχία, όμοια κι αυτή στην πίκρα με τον θάνατο. Και παρά την τόσο καθαρή μαρτυρία της ίδιας της πείρας μας, συνεχίζουμε να κυνηγάμε μόνο τα πρόσκαιρα αγαθά, σαν να ήταν μόνιμα και αιώνια. Σ’ αυτά έχουμε στρέψει όλη μας την προσοχή. Ξεχάσαμε τον Θεό! Ξεχάσαμε τη μεγαλειώδη και συνάμα φοβερή αιωνιότητα!
Μετανοείτε!
Θα χάσουμε, αδελφοί, οπωσδήποτε θα χάσουμε όλα τα φθαρτά αγαθά μας. Οι πλούσιοι θα χάσουν τον πλούτο τους, οι ένδοξοι θα χάσουν τη δόξα τους, οι νέοι θα χάσουν τα νιάτα τους, οι σοφοί θα χάσουν τη σοφία τους. Ένα μόνο αιώνιο και αληθινό αγαθό μπορούμε να αποκτήσουμε στο διάστημα της επίγειας ξενιτιάς μας: τη γνώση του Θεού (Θεογνωσία), την καταλλαγή και την ένωση με τον Θεό, την οποία μας χάρισε ο Χριστός. Αλλά, για ν’ αποκτήσουμε το κορυφαίο αυτό αγαθό, πρέπει να εγκαταλείψουμε την αμαρτωλή ζωή, πρέπει να τη μισήσουμε.
Μετανοείτε!
Τι σημαίνει μετανοώ; Μετανοώ σημαίνει συνειδητοποιώ τις αμαρτίες μου, μεταμελούμαι γι’ αυτές και δεν τις επαναλαμβάνω, όπως έλεγε κάποιος μεγάλος όσιος*. Μ΄ αυτόν τον τρόπο πολλοί αμαρτωλοί έγιναν άγιοι, πολλοί άνομοι έγιναν δίκαιοι.
* Το Γεροντικόν, Αββάς Ποιμήν, απόφθεγμα ρκ΄.
Μετανοείτε!
Πετάξτε από πάνω σας όχι μόνο τις φανερές αμαρτίες στον φόνο, την κλοπή, την πορνεία, τον όρκο, το ψέμα, αλλά και τις ψυχόλεθρες διασκεδάσεις και τις σωματικές απολαύσεις και τις μάταιες ονειροπολήσεις και τους κακούς λογισμούς, όλα όσα απαγορεύει το ιερό Ευαγγέλιο. Καθαριστείτε από τη βρωμιά της αμαρτωλής ζωής σας, λουστείτε με τα δάκρυα της αληθινής μετάνοιας.
Όταν βρίσκεσαι σε κατάσταση ακηδίας και ψυχικής ατονίας, μη συλλογιστείς: “Έπεσα σε βαριές αμαρτίες, απέκτησα με την πολύχρονη αμαρτωλή ζωή κακές συνήθειες, πού, με τον καιρό, έγιναν σαν φυσικές ιδιότητες της ψυχής μου. Έτσι δεν είναι δυνατή πια για μένα η μετάνοια”*. Πρόκειται για σκοτεινές σκέψεις που σπέρνει μέσα σου ο εχθρός, χωρίς να το αντιλαμβάνεσαι. Αυτός γνωρίζει τη δύναμη της μετάνοιας. Φοβάται, λοιπόν, μήπως με τη μετάνοια αποτινάξεις τον ζυγό του, γι’ αυτό προσπαθεί να σε κρατήσει στην αμαρτία, αποδίδοντας συκοφαντικά αδυναμία θεραπείας στον παντοδύναμο Γιατρό, τον Θεό. Αυτός που θέσπισε τη μετάνοια είναι Εκείνος που σε έπλασε από το τίποτα. Ο Πλάστης σου, λοιπόν, ακόμα πιο εύκολα μπορεί να σε αναπλάσει, μεταβάλλοντας την καρδιά σου από φιλάμαρτη σε φιλάρετη, από φιλόσαρκη, φιλήδονη και κακοπροαίρετη σε καθαρή, πνευματική και αγία.
* πρβλ. Οσίου Μακαρίου του Μεγάλου, Ομιλίαι Πνευματικοί, ΙΑ΄, 15.
Ας γνωρίσουμε, αδελφοί, την ανέκφραστη αγάπη του Θεού προς τον πεσμένο άνθρωπο. Ο Κύριος, ο αθώος και πανάγιος, ενανθρώπησε για να υποστεί τη θανατική καταδίκη που έπρεπε σ’ εμάς, τους ένοχους, και να μας λυτρώσει έτσι από τον θάνατο. Τί Τον έφερε σ’ εμάς εδώ, στη γη, τη χώρα της εξορίας μας; Μήπως η αρετή μας; Κάθε άλλο! Τον έφερε η οικτρή κατάσταση στην οποία βρεθήκαμε λόγω της αμαρτωλότητας μας.
Ας έχουμε θάρρος, αμαρτωλοί μου αδελφοί. Για μας ακριβώς ο Κύριος πραγματοποίησε το μεγάλο έργο της ενανθρωπήσεως Του. Με την ακατάληπτη ευσπλαχνία Του έριξε το βλέμμα Του στην ασθένεια μας. Ας πάψουμε να διστάζουμε! Ας πάψουμε να καταθλιβόμαστε και να ταλαντευόμαστε! Γεμάτοι πίστη, ζήλο και ευγνωμοσύνη, ας πλησιάσουμε στη μετάνοια και μ’ αυτήν ας συμφιλιωθούμε με τον Θεό. «Και ο αμαρτωλός», λέει ο Κύριος, «αν μετανοήσει για όλες τις αμαρτίες, που έκανε, και τηρήσει όλες τις εντολές μου και εφαρμόσει δικαιοσύνη και ευσπλαχνία, οπωσδήποτε θα ζήσει και δεν θα πεθάνει. Όλα τα αμαρτήματα, που είχε κάνει, θα ξεχαστούν· θα ζήσει πια με την αρετή του» (Ιεζ. 18: 21-22). Τέτοιαν υπόσχεση δίνει ο Θεός στον αμαρτωλό με το στόμα του μεγάλου προφήτη Του.
Ας ανταποκριθούμε με τις μικρές δυνάμεις μας στη μεγάλη αγάπη του Κυρίου, ας ανταποκριθούμε όσο είναι δυνατό να ανταποκριθεί ένα πλάσμα, και μάλιστα πλάσμα πεσμένο, στην αγάπη του Πλάστη του. Ας μετανοήσουμε! Και ας μετανοήσουμε όχι μόνο με τα χείλη. Ας εκδηλώσουμε τη μετάνοια μας όχι μόνο με λίγα φευγαλέα δάκρυα, όχι μόνο με τη σωματική συμμετοχή στην εκκλησιαστική λατρεία και την τυπική εκτέλεση κάποιων καλών πράξεων, όπως έκαναν οι Φαρισαίοι. Μαζί με τα δάκρυα και την εξωτερική ευλάβεια, ας προσφέρουμε στον Θεό και τον καλό καρπό της αληθινής μετάνοιας: Ας μεταβάλουμε τη ζωή μας, ας την κάνουμε, από ζωή αμαρτωλή, Ζωή ευαγγελική.
«Γιατί θέλετε να πεθάνετε, Ισραηλίτες;» (Ιεζ. 18: 31). Γιατί καταστρέφεστε, χριστιανοί μου, από τις αμαρτίες σας με τον αιώνιο θάνατο; Γιατί γεμίζει από σάς, τους χριστιανούς, ο άδης, σαν να μην υπάρχει στην Εκκλησία του Χριστού η παντοδύναμη μετάνοια; Αυτό το δώρο, αυτό το δίχως όρια αγαθό δώρο του Θεού στους χριστιανούς, σε κάθε στιγμή τής ζωής τους και για κάθε αμάρτημα τους ενεργεί με την ίδια δύναμη. Καθαρίζει κάθε ψυχικό ρύπο και σώζει κάθε άνθρωπο που επικαλείται την ευσπλαχνία του Κυρίου έστω και στις τελευταίες στιγμές του, λίγο πριν από τον σωματικό του θάνατο.
«Γιατί θέλετε να πεθάνετε, Ισραηλίτες;». Γι’ αυτό χάνονται οριστικά οι χριστιανοί με τον αιώνιο θάνατο, επειδή σ’ όλη την επίγεια ζωή τους αθετούν τις υποσχέσεις που έδωσαν στο Βάπτισμα τους και δουλεύουν στην αμαρτία. Χάνονται, γιατί δεν δίνουν την παραμικρή προσοχή στον λόγο του Θεού, που τους καλεί σε μετάνοια. Μήτε λίγες στιγμές πριν από τον θάνατό τους δεν κατορθώνουν να εκμεταλλευθούν την ακαταμάχητη δύναμη της μετάνοιας! Κι αυτό γιατί είτε δεν απέκτησαν καμιά γνώση του χριστιανισμού είτε τον γνώρισαν σφαλερά, έτσι που θα ήταν καλύτερα να μην τον είχαν γνωρίσει. «‘‘Βεβαιώνω εγώ”, λέει ο Κύριος – για να ενισχύσει, θαρρείς, την πίστη των ολιγόπιστων και να προκαλέσει την προσοχή των απρόσεκτων -, «“Βεβαιώνω εγώ”, λέει ο Κύριος, “ότι δεν θέλω τον θάνατο του ασεβούς, αλλά θέλω να επιστρέψει από τον αμαρτωλό του δρόμο και να ζήσει. Επιστρέψτε, επιστρέψτε από τον κακό σας δρόμο! Γιατί θέλετε να πεθάνετε, Ισραηλίτες;”» (Ιεζ. 33: 11).
Γνώριζε ο Θεός την αδυναμία των ανθρώπων, γνώριζε ότι και μετά το Βάπτισμα τους θα έπεφταν σε αμαρτίες. Γι’ αυτό θέσπισε το Μυστήριο της Μετάνοιας ή Εξομολογήσεως στην Εκκλησία Του, Μυστήριο με το οποίο οι χριστιανοί καθαρίζονται από κάθε αμαρτία. Η μετάνοια, βέβαια, πρέπει να συνοδεύεται από την πίστη στον Χριστό, αλλά και να προηγείται του Βαπτίσματος στο όνομα του Χριστού. Μετά το Βάπτισμα, πάλι, η μετάνοια διορθώνει τον αμαρτωλό που έχει πίστη στον Χριστό και βαπτίστηκε στο όνομα του Χριστού.
Όταν πολλοί Ισραηλίτες από τα Ιεροσόλυμα και απ’ όλη την Ιουδαία πήγαιναν στον Ιωάννη, τον κήρυκα της μετάνοιας, για να βαπτιστούν απ’ αυτόν στον Ιορδάνη, εξομολογούνταν πρώτα τις αμαρτίες τους (βλ. Ματθ. 3: 5-6). Όπως σημειώνει ένας ιερός συγγραφέας*, ο Τίμιος Πρόδρομος τους ζητούσε να εξομολογηθούν πριν από το βάπτισμα, όχι επειδή ο ίδιος χρειαζόταν την εξομολόγησή τους, μα επειδή επιζητούσε τη σωτηρία τους, επειδή, μ’ άλλα λόγια, για τη σταθερότητα της μετάνοιας τους, ήταν αναγκαίο να συνενώσουν την ομολογία των παραπτωμάτων τους με το αίσθημα της λύπης για την αμαρτωλότητα τους. Την ψυχή που συνηθίζει να εξομολογείται, λέει ο ίδιος όσιος, η σκέψη της εξομολογήσεως τη συγκρατεί σαν χαλινάρι και δεν την αφήνει να αμαρτήσει. Αντίθετα, τις αμαρτίες που δεν σκέφτεται κανείς να τις εξομολογηθεί, τις διαπράττει άφοβα συνεχώς σαν σε σκοτάδι**.
* Όσιος Ιωάννης ο Σιναΐτης, Κλίμαξ, Δ΄, 58.
** Όσιος Ιωάννης ο Σιναΐτης, Κλίμαξ, Δ΄, 46.
Με την Εξομολόγηση διαλύεται η φιλία με τις αμαρτίες. Η απέχθεια προς τις αμαρτίες είναι το γνώρισμα της γνήσιας μετάνοιας της ψυχής και της σταθερής αποφάσεως της να ζήσει ενάρετα.
Αν συνήθισες να αμαρτάνεις, πρέπει να εξομολογείσαι πολύ συχνά. Έτσι σύντομα θα ελευθερωθείς από την αιχμαλωσία της αμαρτίας και εύκολα θ’ ακολουθήσεις τον Κύριο Ιησού Χριστό όλος χαρά.
Όποιος συχνά προδίνει τους φίλους του, τους κάνει εχθρούς του και τους διώχνει μακριά του. Έτσι και όποιος συχνά εξομολογείται τις αμαρτίες του, τις διώχνει μακριά του. Γιατί οι αμαρτίες, που στηρίζονται στην υπερηφάνεια της πεσμένης φύσεως μας και ενισχύονται απ’ αυτήν, δεν αντέχουν τον έλεγχο και τον διασυρμό.
Όποιος με την ελπίδα της μετάνοιας αμαρτάνει εκούσια και προμελετημένα, είναι δόλιος στις σχέσεις του με τον Θεό. Τον άνθρωπο αυτό τον βρίσκει απροσδόκητα ο θάνατος, κι έτσι δεν προλαβαίνει να μετανοήσει, όπως είχε υπολογίσει, και να ζήσει ενάρετα (πρβλ. Αββά Ισαάκ του Σύρου, Λόγοι Ασκητικοί, Ξ΄, 4).
Με το Μυστήριο της Εξομολογήσεως συγχωρούνται οριστικά όλες οι αμαρτίες που διαπράχθηκαν με τα λόγια, με τα έργα και με τον λογισμό. Και για να απομακρύνει κανείς από την καρδιά του τις αμαρτωλές συνήθειες, που ρίζωσαν εκεί με τα χρόνια, χρειάζεται πολύν καιρό και πρέπει διαρκώς να βρίσκεται σε κατάσταση μετάνοιας. Διαρκής μετάνοια σημαίνει διαρκής συντριβή του πνεύματος, διαρκής πάλη με τους εμπαθείς λογισμούς και τα εμπαθή αισθήματα, διαρκής χαλιναγώγηση της φιληδονίας και της γαστριμαργίας, ταπεινή προσευχή και, φυσικά, συχνή Εξομολόγηση.
Με την εκούσια αμαρτωλότητα χάσαμε, αδελφοί, την αγία αγνότητα, την αγνότητα την ανέγγιχτη όχι μόνο από την έμπρακτη αμαρτία μα κι από τη γνώση του κακού, την αγνότητα τη γεμάτη πνευματική λάμψη, με την οποία βγήκαμε από τα χέρια του Δημιουργού. Χάσαμε, όμως, και την καθαρότητα με την οποία βγήκαμε από την κολυμβήθρα του αναγεννητικού Βαπτίσματος. Το ένδυμα της ψυχής μας, που το έκανε κατάλευκο ο Λυτρωτής, το λερώσαμε στην πορεία της ζωής μας με διάφορα αμαρτήματα. Ένα λουτρό μας έμεινε για να πλυθούμε και να καθαριστούμε ψυχικά, το λουτρό της μετάνοιας. Τί θα γίνει, αν αδιαφορήσουμε γι’ αυτό; Αναπόφευκτα θα παρουσιαστούμε στον Θεό με τις ψυχές μας ρυπαρές από την αμαρτία. Κι Εκείνος, αφού θα τις κοιτάξει αυστηρά, θα τις καταδικάσει στη φωτιά της γέεννας.
«Λουστείτε (στο λουτρό της μετάνοιας)», λέει ο Θεός στους αμαρτωλούς, «και γίνετε καθαροί, βγάλτε από τις ψυχές σας τις κακίες, για να μην τις βλέπουν τα μάτια μου… Κι ελάτε να κριθούμε…» (Ησ. 1: 16, 18). Ποια είναι η κρίση του Θεού, που ακατάπαυστα καλεί σε μετάνοια τον αμαρτωλό άνθρωπο στη διάρκεια της επίγειας ζωής του; Αν ο άνθρωπος αναγνωρίσει τα αμαρτήματα του και αποφασίσει ειλικρινά να μετανοήσει, να τι θα κάνει ο Θεός: «Αν οι ψυχές σας είναι κόκκινες από τις αμαρτίες σας, εγώ θα τις κάνω άσπρες σαν το χιόνι κι αν είναι κατακόκκινες, θα τις κάνω άσπρες σαν το μαλλί» (Ησ 1, 18). Αν, όμως, ο άνθρωπος περιφρονήσει την τελευταία τούτη κλήση του σε μετάνοια από τον πολυεύσπλαχνο Θεό, τότε, όπως ο Ίδιος τον προειδοποιεί, θα χαθεί τελειωτικά: «Αν όμως, δεν θελήσετε να με ακούσετε, θα γίνετε του ξίφους τροφή» (Ησ. 1, 20).
«Ξεχνάς», λέει ο απόστολος, «πως η αγαθότητα του Θεού θέλει να σε οδηγήσει στη μετάνοια;» (Ρωμ. 2: 4). Ο Θεός μακρόθυμα βλέπει τα αμαρτήματα που έκανες μπροστά στα μάτια του, την αλυσίδα των αμαρτημάτων που συνθέτουν όλη τη ζωή σου. Περιμένει τη μετάνοια σου και συνάμα σ’ αφήνει να διαλέξεις ελεύθερα, είτε τη σωτηρία σου, είτε την απώλειά σου. Κι εσύ δείχνεις τόση καταφρόνια στην αγαθότητα και τη μακροθυμία του Θεού! Δεν διορθώνεσαι. Γίνεσαι όλο και πιο ράθυμος, όλο και πιο αδιάφορος απέναντι στον Θεό και τον αιώνιο προορισμό σου. Άλλο δεν κάνεις παρά να πληθαίνεις τις αμαρτίες σου, προσθέτοντας στις παλιές καινούργιες και πιο βαριές.
«Παραμένεις σκληρός και αμετανόητος, και συσσωρεύεις για τον εαυτό σου την οργή του Θεού για την ημέρα της κρίσεως, όταν θα γίνει σ’ όλους φανερή η δίκαιη κρίση του Θεού. Τότε ο Θεός θα πληρώσει τον καθένα κατά τα έργα του. Θα δώσει αιώνια ζωή σ’ όσους κάνουν υπομονετικά το καλό και αναζητούν έτσι τη δόξα, την τιμή και την αφθαρσία κοντά στον Θεό. Αντίθετα, ο θυμός και η οργή του Θεού περιμένουν όσους αντιστρατεύονται σ’ Αυτόν, αντιστέκονται στην αλήθεια και υπηρετούν την αδικία. Θλίψη και στενοχώρια περιμένουν κάθε άνθρωπο που υπηρετεί το κακό» (Ρωμ. 2:5-9).
εκδ. Ιερά Μονή Παρακλήτου, Ωρωπός Αττικής 2009, (Δεύτερη έκδοση)
