ΣΕΒ. ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ ΝΕΑΣ ΣΜΥΡΝΗΣ ΣΥΜΕΩΝ: ΓΙΑ ΤΟ ΘΕΜΑ ΤΗΣ ΑΥΞΗΣΗΣ ΤΩΝ ΑΠΟΔΟΧΩΝ ΤΩΝ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΩΝ!

 Σεβ. Μητροπολίτης Νέας Σμύρνης Συμεών
Ὁ Σεβασμ. Μητροπολίτης μας γιά τό θέμα τῆς αὔξησης τῶν ἀποδοχῶν τῶν Μητροπολιτῶν 

Προ­βλη­μα­τί­στη­κα πο­λύ ἄν ἔ­πρε­πε νά γρά­ψω κά­τι ἤ νά σι­ω­πή­σω γι­ά τό ζή­τη­μα τῆς κυ­βερ­νη­τι­κῆς πρω­το­βου­λί­ας γι­ά τήν αὔ­ξη­ση τῶν ἀ­πο­δο­χῶν τοῦ Ἀρ­χι­ε­πι­σκό­που καί τῶν Μη­τρο­πο­λι­τῶν, τό ὁ­ποῖ­ο αὐ­τές τίς μέ­ρες τό­σο θό­ρυ­βο προ­κα­λεῖ.

Ἡ ἐ­πί­μο­νη ὅ­μως σύ­στα­ση προ­σώ­που πού μέ πε­ρι­βάλ­λει μέ βα­θύ σε­βα­σμό καί πο­λλή ἀ­γά­πη μέ ἀ­νάγ­κα­σε τε­λι­κά νά πα­ρα­με­ρί­σω τούς δι­σταγ­μούς μου καί νά χα­ρά­ξω τίς γραμ­μές πού ἀ­κο­λου­θοῦν.

1. Δι­α­νύ­ω τό 24ο ἔ­τος τῆς ἀρ­χι­ε­ρα­τεί­ας μου. Οὐ­δέ­πο­τε σέ σύ­νο­δο ἐ­τέ­θη ἤ δι­α­τυ­πώ­θη­κε γρα­πτῶς ἀ­πό κά­ποι­ον Ἱ­ε­ράρ­χη δη­μο­σί­ως αἴ­τη­μα αὐξήσεως τῶν ἀ­πο­δο­χῶν μας. Ἑ­πο­μέ­νως τό λε­χθέν ἀ­πό ἐ­πί­ση­μα χεί­λη ὅ­τι αὐ­τό ἀ­πο­τε­λοῦ­σε «πά­γι­ο αἴ­τη­μα τῆς Ἐκ­κλη­σί­ας», δέν εἶ­ναι ἀ­λη­θές.

2. Ὅ­τι δέν ἀν­τι­στοι­χοῦν οἱ ἀ­πο­δο­χές μας στή θέ­ση καί σ­τήν τι­μή πού ἀ­νέ­κα­θεν ἀ­πο­δί­δει ἡ Πο­λι­τεί­α, στό ὑ­φι­στά­με­νο πλαί­σι­ο σχέ­σε­ων, πρός τό λει­τούρ­γη­μά μας εἶ­ναι τοῖς πᾶ­σι γνω­στό.

Κα­νείς ὅ­μως ἀ­πό μᾶς τούς ἀρ­χι­ε­ρεῖς δέν δι­α­νο­ή­θη­κε αὐ­τό νά τό ἀ­παι­τή­σει. Τώ­ρα ἄν στίς ἐ­πι­κοι­νω­νί­ες τοῦ Ἀρ­χι­ε­πι­σκό­που μέ τόν πρω­θυ­πουρ­γό, ὁ πρῶ­τος χαριτολογώντας «ἀ­πεί­λη­σε» νά με­τα­πη­δή­σει στό Ἰσ­λάμ καί νά …γί­νει «μουφ­τῆς» (ἐ­πει­δή οἱ ἕλ­λη­νες μουφ­τῆ­δες ἀ­μεί­βον­ται κα­τά πο­λύ ὑ­ψη­λό­τε­ρα ἀ­πό τούς Μη­τρο­πο­λί­τες) καί ὁ πρω­θυ­πουρ­γός «φο­βή­θη­κε» μή­πως κον­τά στά ἄλ­λα προ­βλή­μα­τα πού ἀν­τι­με­τω­πί­ζει θά τοῦ τύ­χαι­νε καί αὐ­τό, δέν μπο­ρῶ νά γνω­ρί­ζω…

3. Δυ­στυ­χῶς τό πο­λι­τι­κό κα­τε­στη­μέ­νο τοῦ τό­που μας ὅ­λων τῶν χρω­μά­των χαί­ρε­ται ὅ­ταν μέ ὁ­ποι­ο­δή­πο­τε τρό­πο καί ἀ­φορ­μή πλήτ­τε­ται τό κύ­ρος τῶν ἐ­πι­σκό­πων. Ἔτ­σι καί τώ­ρα ἡ πρό­τα­ση γι­ά αὔ­ξη­ση τῶν ἀ­πο­δο­χῶν τῶν Ἱ­ε­ραρ­χῶν σήκω­σε ὁ­λό­κλη­ρο κουρ­νι­αχ­τό. Βου­ΐ­ζει τό δι­α­δί­κτυ­ο. Οἱ πάν­τες μέ πολ­λή χο­λή σπεύ­δουν νά ἐκ­φέ­ρουν γνώ­μη. Ἀ­πρό­σμε­νη ἐ­πι­τυ­χί­α τῶν κομ­μα­τι­κῶν ἐ­πι­κοι­νω­νι­ο­λό­γων! Ἔ­στρε­ψαν τήν προ­σο­χή τῆς κοι­νῆς γνώ­μης ἀ­πό τά φλέ­γον­τα ζη­τή­μα­τα τῆς κοι­νω­νί­ας στήν αὔ­ξη­ση τῶν ἀρ­χι­ε­ρα­τι­κῶν ἀ­πο­δο­χῶν! Τῶν ἐ­πι­κοι­νω­νι­ο­λό­γων λοι­πόν οἱ ἀ­μοι­βές θά πρέ­πει νά πολ­λα­πλα­σι­α­στοῦν!

4. Ἀπό τό μυ­α­λό κά­ποι­ων ἴ­σως πέ­ρα­σε καί ἡ πο­νη­ρή σκέ­ψη ὅ­τι μέ τή συγ­κε­κρι­μέ­νη πρό­τα­ση «θά φέ­ρου­με σέ ἀν­τι­πα­ρά­θε­ση τό σῶ­μα τῶν πρε­σβυ­τέ­ρων-ἐ­φη­με­ρί­ων πρός τούς Μη­τρο­πο­λί­τες τους. Ἑ­πο­μέ­νως κι ἀπ᾽ αὐ­τό κερ­δί­ζου­με»!

5. Ὁ κυ­ρι­ό­τε­ρος λό­γος ὅ­μως φαί­νε­ται πώς εἶ­ναι —ἐν ὄ­ψει ἐ­κλο­γῶν— νά λη­σμο­νη­θεῖ ἡ θέ­ση τῆς Ἐκ­κλη­σί­ας (καί φυ­σι­κά τῶν Ἱ­ε­ραρ­χῶν) στό νό­μο γι­ά τόν γά­μο τῶν ὁ­μο­φυ­λο­φί­λων. Ἀν­τι­λαμ­βά­νον­ται οἱ κυ­βερ­νῶν­τες ὅ­τι αὐ­τό τό ζή­τη­μα γι­ά τήν Ἐκ­κλη­σί­α δέν ἔ­χει κλεί­σει. Προ­σβάλ­λει τό ἦ­θος της. Τήν εὐ­αγ­γε­λι­κή δι­δα­σκα­λί­α. Τό μυ­στή­ρι­ο τοῦ Γά­μου. Τόν θε­σμό τῆς χρι­στι­α­νι­κῆς οἰ­κο­γέ­νει­ας. Γι᾽ αὐ­τό καί εἶ­ναι δύ­σκο­λο νά λη­σμο­νη­θεῖ.

Τί θά μπο­ροῦ­σε, λοι­πόν, νά βο­η­θή­σει νά ξε­χα­στοῦν ἡ στά­ση, ἡ ψῆ­φος καί τά κα­μώ­μα­τα πολ­λῶν; Νά κλεί­σουν τά στό­μα­τα τῶν ἀρ­χι­ε­ρέ­ων μέ τήν αὔ­ξη­ση τῶν ἀ­πο­δο­χῶν τους γι­ά νά στα­μα­τή­σουν νά τό θυ­μί­ζουν καί νά ἐ­πη­ρε­ά­ζουν τούς χρι­στια­νούς, τά μέ­λη τῆς Ἐκ­κλη­σί­ας.

6. Κον­τά σέ ὅ­λα αὐ­τά καί κά­ποι­οι ἐξ ἡ­μῶν βγῆ­καν στούς ἐ­ξῶ­στες νά «ἀ­πο­λο­γη­θοῦν» γι­ά τό τί κά­νουν ἤ τί θά κά­νουν μέ τίς αὐ­ξη­μέ­νες 90% (!) ἀ­πο­δο­χές τους, λη­σμο­νών­τας τήν ἐν­το­λή τοῦ Χρι­στοῦ «μή γνώ­τω…» (Ματθ. 6,3). Ἀχρείαστες ἐξηγήσεις!

«Τῶν φρο­νί­μων ὀ­λί­γα!» Πά­ραυ­τα ἡ συγ­κε­κρι­μέ­νη δι­ά­τα­ξη νά ἀ­πο­συρ­θεῖ! Νά μή φτά­σει στή Βου­λή! Ὄ­χι κι ἄλ­λος δι­α­συρ­μός!

imns.gr

Π. ΗΛΙΑΣ ΔΙΑΚΟΥΜΑΚΟΣ: Ο ΣΚΑΝΔΑΛΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΠΙΣΤΩΝ ΚΑΙ Η ΔΟΚΙΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗΣ!

 π. Ηλίας Γ. Διακουμάκος, Πρεσβύτερος
Ο σκανδαλισμός των πιστών και η δοκιμασία της εκκλησιαστικής συνείδησης 

Προβληματισμοί για ένα γεγονός που τραυμάτισε τις καρδιές των χριστιανών, δηλαδή ο διπλασιασμός, σχεδόν, των μισθών των Αρχιερέων

Πρόλογος

Ο παρών λόγος δεν γράφεται με διάθεση αντιπαράθεσης, ούτε αποτελεί μία προσπάθεια άσκησης κριτικής εναντίον προσώπων, θεσμών ή του ιερού αρχιερατικού λειτουργήματος. Πολύ περισσότερο δεν αποτελεί κείμενο αμφισβήτησης της αποστολής των Επισκόπων της Εκκλησίας ούτε απόπειρα μείωσης της τιμής που οφείλεται στο αρχιερατικό αξίωμα, το οποίο η Ορθόδοξη Παράδοση περιβάλλει διαχρονικά με σεβασμό, ευλάβεια και εκκλησιαστική αποδοχή.

Οι σελίδες που ακολουθούν αποτελούν καρπό

* ψυχικής οδύνης,

* εσωτερικού πόνου και

* βαθύτατου προβληματισμού.

Είναι η καταγραφή μιας αγωνίας που γεννήθηκε μέσα στις καρδιές πολλών πιστών ανθρώπων, οι οποίοι παρακολούθησαν, και παρακολουθούν, με θλίψη τις εξελίξεις που ακολούθησαν τη δημόσια συζήτηση γύρω από τις αυξήσεις των αποδοχών των Αρχιερέων. Δεν είναι η οικονομική διάσταση του ζητήματος εκείνη που βάρυνε περισσότερο τις συνειδήσεις. Εκείνο που προκάλεσε τον μεγαλύτερο πόνο υπήρξε

* ο εκτεταμένος σκανδαλισμός,

* η κοινωνική αναστάτωση και, κυρίως,

* η δημόσια απαξίωση,

που εκδηλώθηκε εναντίον της Εκκλησίας μας και του αρχιερατικού λειτουργήματος.

Πολλοί πιστοί βίωσαν τις ημέρες αυτές ως μία περίοδο βαθιάς πνευματικής δοκιμασίας. Είδαν να διατυπώνονται λόγοι σκληροί, προσβλητικοί και πολλές φορές χλευαστικοί. Είδαν

* να πληγώνεται το εκκλησιαστικό φρόνημα,

* να τραυματίζεται η εμπιστοσύνη των απλών ανθρώπων και

* να δημιουργείται ένα κλίμα καχυποψίας,

που υπερέβη κατά πολύ τα όρια μιας θεμιτής κοινωνικής συζήτησης.

Ο πόνος αυτός δεν γεννάται από αντιπαλότητα ή περιφρόνηση· γεννάται από αγάπη.

* Είναι ο πόνος εκείνου, που αγαπά την Εκκλησία και θλίβεται όταν τη βλέπει να γίνεται αντικείμενο λοιδορίας.

* Είναι η αγωνία του πιστού, που ανησυχεί για τις ψυχές των ανθρώπων που σκανδαλίζονται.

* Είναι η θλίψη όσων φοβούνται μήπως οι νέες γενιές απομακρυνθούν ακόμη περισσότερο από την εκκλησιαστική ζωή εξαιτίας των αρνητικών εντυπώσεων που δημιουργούνται.

Το κείμενο αυτό δεν αναζητεί ενόχους. Δεν αποσκοπεί στην καταδίκη κανενός. Δεν επιχειρεί να οξύνει τα πάθη ούτε να τροφοδοτήσει διχασμούς. Αντίθετα, επιδιώκει να καταγράψει με ειλικρίνεια τον προβληματισμό που αναπτύχθηκε μέσα στις συνειδήσεις των πιστών και να αναδείξει τις πνευματικές διαστάσεις ενός γεγονότος που προκάλεσε βαθύ τραυματισμό στο εκκλησιαστικό σώμα.

Διότι το μεγαλύτερο πρόβλημα δεν είναι ποτέ η δημόσια αντιπαράθεση. Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι

* όταν σκανδαλίζονται οι ψυχές·

* όταν αποδυναμώνεται η εμπιστοσύνη·

* όταν τραυματίζεται η σχέση του ανθρώπου με την Εκκλησία·

* όταν δημιουργούνται εμπόδια στην πνευματική πορεία εκείνων, που αναζητούν παρηγοριά, ελπίδα και σωτηρία.

Με αυτήν την αίσθηση ευθύνης και με βαθύ σεβασμό προς το αρχιερατικό αξίωμα κατατίθενται οι παρόντες προβληματισμοί.

Ως μία ταπεινή μαρτυρία αγωνίας.

Ως μία κατάθεση.

Ως μία έκφραση πόνου για τον σκανδαλισμό που προκλήθηκε.

Και ως μία προσευχητική έκκληση

* να θεραπευθούν τα τραύματα που άνοιξαν στις ψυχές των πιστών,

* να αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη και

* να διαφυλαχθεί η ενότητα του εκκλησιαστικού σώματος μέσα στους δύσκολους καιρούς που διανύουμε.

 

Η θλίψη ενός απλού Ιερέα

Υπάρχουν στιγμές κατά τις οποίες ο λόγος δεν γεννιέται από την αγανάκτηση αλλά από τη θλίψη. Δεν προέρχεται από διάθεση αντιπαράθεσης ούτε από πρόθεση καταγγελίας. Αναβλύζει

* από μια καρδιά που πονά,

* από μια ψυχή που αγωνιά και

* από μια συνείδηση που δυσκολεύεται να παραμείνει αδιάφορη μπροστά σε όσα συμβαίνουν γύρω της.

Αυτές οι σκέψεις γράφονται από τη θέση ενός απλού Ιερωμένου, ενός ποιμένα που καθημερινά

* βρίσκεται κοντά στον λαό,

* ακούει τους στεναγμούς των ανθρώπων,

* συμμερίζεται τις αγωνίες τους και

* βλέπει από κοντά τον πόνο της καθημερινής επιβίωσης.

Όμως ο σεβασμός δεν αποκλείει τον προβληματισμό. Αντίθετα, πολλές φορές τον γεννά. Διότι εκείνος που αγαπά πραγματικά την Εκκλησία, δεν αδιαφορεί όταν βλέπει τον λαό να σκανδαλίζεται.

Τις τελευταίες εβδομάδες, ένας έντονος δημόσιος διάλογος αναπτύχθηκε γύρω από οικονομικά ζητήματα που αφορούν την εκκλησιαστική ηγεσία. Ανεξάρτητα από τις πραγματικές διαστάσεις των γεγονότων, ένα γεγονός παραμένει αδιαμφισβήτητο: ο λαός σκανδαλίζεται.

Και αυτό είναι που προκαλεί τη μεγαλύτερη θλίψη.

Διότι ο απλός άνθρωπος δεν εξετάζει πάντοτε λεπτομέρειες, αριθμούς και διοικητικές διαδικασίες. Βλέπει εικόνες. Ακούει τίτλους. Διαβάζει σχόλια. Και μέσα στην οικονομική του δυσκολία συγκρίνει τη δική του πραγματικότητα με όσα παρουσιάζονται μπροστά του.

* Βλέπει τον συνταξιούχο, που αδυνατεί να αγοράσει τα φάρμακά του.

* Βλέπει τη μητέρα, που μετρά τα χρήματα για να πληρώσει το ενοίκιο ή το ρεύμα.

* Βλέπει τον πολύτεκνο πατέρα, που εργάζεται αδιάκοπα και δυσκολεύεται να καλύψει τις βασικές ανάγκες των παιδιών του, καθώς και άλλες οικονομικές δυσκολίες.

Το πιο οδυνηρό όμως δεν είναι η κριτική. Είναι η ειρωνεία. Είναι ο χλευασμός. Είναι η απαξίωση της Ιεροσύνης.

Και τότε έρχεται αυθόρμητα στη μνήμη ο λόγος του αποστόλου Παύλου: «Τό γάρ ὄνομα τοῦ Θεοῦ δι᾽ ὑμᾶς βλασφημεῖται ἐν τοῖς ἔθνεσι» (Ρωμ. 2, 24).

Ο λόγος αυτός δεν απευθύνεται ως κατηγορία προς κανέναν. Αποτελεί, όμως, έναν διαχρονικό καθρέφτη αυτοκριτικής για όλους μας.

* Μήπως υπάρχουν στιγμές κατά τις οποίες οι δικές μας επιλογές γίνονται αφορμή να σκανδαλίζεται ο λαός;

* Μήπως υπάρχουν στιγμές κατά τις οποίες η μαρτυρία μας δεν φωτίζει, αλλά σκοτεινιάζει;

* Μήπως υπάρχουν στιγμές κατά τις οποίες η εικόνα που εκπέμπουμε δεν βοηθά τον άνθρωπο να πλησιάσει τον Χριστό, αλλά τον ωθεί να απομακρυνθεί;

Αυτά τα ερωτήματα γεννούν πόνο. Όχι οργή. Όχι καταδίκη. Μόνον πόνο και θλίψη.

Διότι ο σκοπός της Εκκλησίας δεν είναι να κερδίσει εντυπώσεις, αλλά ψυχές.

Δεν είναι να αυξήσει την επιρροή της, αλλά να φανερώσει τον Χριστό.

Δεν είναι να διεκδικήσει προνόμια, αλλά να υπηρετήσει τον άνθρωπο.

Παρά τη θλίψη όμως, δεν υπάρχει απελπισία. Διότι η Εκκλησία δεν στηρίζεται στην ανθρώπινη τελειότητα· στηρίζεται στον Ιησού Χριστό.

Η θλίψη, λοιπόν, ενός απλού Ιερέα δεν είναι κραυγή διαμαρτυρίας· είναι προσευχή.

Είναι αγωνία.

Είναι παράκληση.

Να μη χαθεί η εμπιστοσύνη του λαού.

Να μη σβήσει η φλόγα της πίστης.

Να μη σκανδαλιστούν οι μικροί αδελφοί.

Και πάνω απ᾽ όλα, να συνεχίσει η Εκκλησία να φανερώνει στον κόσμο το πρόσωπο του Χριστού.

 

Μια απόφαση που προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων και βαθύ σκανδαλισμό

Η ανακοίνωση της κυβερνητικής απόφασης για τη σημαντική αύξηση των αποδοχών των Αρχιερέων δεν αντιμετωπίστηκε από την κοινωνία ως ένα απλό διοικητικό ή οικονομικό μέτρο. Αντίθετα, εξελίχθηκε σε αφορμή έντονου δημόσιου διαλόγου, ο οποίος σύντομα έλαβε διαστάσεις βαθιάς κοινωνικής και πνευματικής κρίσης.

Πολλοί πιστοί αισθάνθηκαν αιφνιδιασμό, απορία και θλίψη. Σε μια εποχή κατά την οποία χιλιάδες οικογένειες αγωνίζονται καθημερινά για να ανταποκριθούν στις στοιχειώδεις ανάγκες της ζωής, η εικόνα μιας γενναίας οικονομικής ενίσχυσης προς την ανώτατη εκκλησιαστική ηγεσία δημιούργησε ερωτήματα που δεν ήταν εύκολο να απαντηθούν. Ανεξάρτητα από τις προθέσεις της Πολιτείας ή από τη νομική και θεσμική βάση της απόφασης, το αποτέλεσμα υπήρξε ένας έντονος σκανδαλισμός στις συνειδήσεις πολλών ανθρώπων.

Ο σκανδαλισμός αυτός δεν προήλθε αποκλειστικά από το οικονομικό μέγεθος της αύξησης των μισθών· προήλθε, κυρίως, από τον συμβολισμό που προσέλαβε στα μάτια της κοινωνίας. Ο Αρχιερέας στη συνείδηση του λαού δεν είναι ένας κοινός δημόσιος λειτουργός. Είναι ο πνευματικός πατέρας, ο ποιμένας που καλείται να εμπνέει με το παράδειγμα

* της ταπείνωσης,

* της διακονίας και

* της θυσιαστικής αγάπης.

Όταν, λοιπόν, το πρόσωπό του συνδέεται

* με μισθούς,

* με προνόμια και

* με οικονομικές απολαβές,

τότε πολλοί άνθρωποι αδυνατούν να διακρίνουν την πνευματική διάσταση του λειτουργήματός του.

Ακόμη μεγαλύτερη υπήρξε η ζημιά που προκλήθηκε στον δημόσιο λόγο. Μέσα ενημέρωσης, ιστοσελίδες και κοινωνικά δίκτυα γέμισαν από επικρίσεις, ειρωνείες και επιθετικά σχόλια. Δυστυχώς, η συζήτηση δεν περιορίστηκε στην κριτική της κυβερνητικής απόφασης. Πολύ συχνά στράφηκε εναντίον του ίδιου του θεσμού της Εκκλησίας και του αρχιερατικού αξιώματος. Χιλιάδες άνθρωποι, παρασυρμένοι από το κλίμα της αντιπαράθεσης, εξέφρασαν περιφρόνηση όχι μόνον προς συγκεκριμένα πρόσωπα, αλλά και προς ολόκληρη την Εκκλησιαστική Παράδοση.

Για τους συνειδητούς χριστιανούς αυτή η εξέλιξη υπήρξε ιδιαίτερα επώδυνη. Ο πόνος τους δεν γεννήθηκε από οικονομικούς υπολογισμούς ούτε από πολιτικές σκοπιμότητες· γεννήθηκε από την αγωνία να βλέπουν το κύρος της Ποιμαίνουσας Εκκλησίας να τραυματίζεται και το ιερό αρχιερατικό λειτούργημα να γίνεται αντικείμενο χλευασμού. Κάθε προσβλητικό σχόλιο, κάθε ειρωνική ανάρτηση και κάθε απαξιωτική αναφορά δεν πλήττει μόνον πρόσωπα. Πληγώνει και τις ψυχές εκείνων που εξακολουθούν να βλέπουν στην Εκκλησία τον χώρο

* της πίστης,

* της ελπίδας και

* της σωτηρίας.

Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι ο σκανδαλισμός αυτός επεκτάθηκε και σε ανθρώπους που μέχρι πρότινος διατηρούσαν μια θετική ή ουδέτερη στάση απέναντι στην Εκκλησία. Πολλοί άρχισαν να αντιμετωπίζουν με καχυποψία κάθε εκκλησιαστική πρωτοβουλία, ενώ άλλοι θεώρησαν ότι επιβεβαιώνονται στερεότυπα και προκαταλήψεις που επί χρόνια καλλιεργούνται εις βάρος της.

Έτσι, μια απόφαση που, ίσως, σχεδιάστηκε με καθαρά διοικητικά κριτήρια, κατέληξε να προκαλέσει μια βαθύτερη κρίση εμπιστοσύνης. Και αυτό ακριβώς αποτελεί τον πυρήνα του προβληματισμού. Διότι

* όταν τραυματίζεται η εμπιστοσύνη των πιστών,

* όταν κλονίζεται η εικόνα του πνευματικού ποιμένα και

* όταν η κοινωνία οδηγείται σε γενικευμένη απαξίωση του εκκλησιαστικού θεσμού,

τότε οι συνέπειες υπερβαίνουν κατά πολύ το οικονομικό πεδίο.

Μέχρι αυτήν την ώρα που γράφεται και δημοσιεύεται το παρόν κείμενο, δύο αξιόλογοι Ιεράρχες, ο Σεβ. Κισσάμου και Σελίνου κ.κ. Αμφιλόχιος και ο Σεβ. Κυθήρων και Αντικυθήρων κ.κ. Σεραφείμ, με τη θετική παρέμβασή τους, προκάλεσαν αντιστροφή του «κλίματος» και κατέστησαν «ανάσες οξυγόνου» και ελπίδας, με τις δημόσιες παρεμβάσεις τους.

Το ζήτημα, λοιπόν, αποκτά πνευματικές διαστάσεις. Γίνεται αφορμή διχασμού, πικρίας και απογοήτευσης. Και γι᾽ αυτό πολλοί χριστιανοί εκφράζουν σήμερα την αγωνία τους, όχι τόσο για τα χρήματα, όσο για το βαρύ πλήγμα που θεωρούν ότι δέχθηκε η εκκλησιαστική μαρτυρία μέσα στην κοινωνία.

 

Ο σκανδαλισμός των πιστών και η πληγή της εκκλησιαστικής συνείδησης

Από όλες τις συνέπειες που προκάλεσε η δημόσια συζήτηση γύρω από την αύξηση των αποδοχών των αρχιερέων, η πλέον οδυνηρή υπήρξε ο σκανδαλισμός των πιστών. Πρόκειται για μια πληγή, που δεν μπορεί να μετρηθεί με οικονομικά μεγέθη ούτε να αποτυπωθεί σε αριθμούς και στατιστικές. Είναι μία πληγή βαθιά πνευματική, η οποία αγγίζει τις συνειδήσεις των ανθρώπων και τραυματίζει τη σχέση εμπιστοσύνης που συνδέει τον λαό του Θεού με τους πνευματικούς του ποιμένες.

Ο απλός χριστιανός προσεγγίζει τον Επίσκοπο όχι ως έναν κρατικό αξιωματούχο, αλλά ως τον πατέρα της τοπικής εκκλησιαστικής κοινότητας. Στο πρόσωπό του αναζητά

* την πνευματική καθοδήγηση,

* την παρηγοριά,

* τη στήριξη και

* την ελπίδα.

Αναμένει να δει την αντανάκλαση

* της Αποστολικής Παραδόσεως,

* της θυσιαστικής προσφοράς και

* της ταπεινής διακονίας,

που χαρακτήρισε τους μεγάλους Πατέρες της Εκκλησίας.

Όταν, λοιπόν, ο δημόσιος διάλογος περιστρέφεται επί εβδομάδες γύρω από μισθολογικές αυξήσεις, επιδόματα και οικονομικές παροχές, η πνευματική εικόνα του Αρχιερέα επισκιάζεται. Η κοινωνία παύει να βλέπει τον ποιμένα και αρχίζει να βλέπει τον αξιωματούχο. Η μετατόπιση αυτή δημιουργεί

* σύγχυση,

* απογοήτευση και

* πνευματική αμηχανία.

Ο σκανδαλισμός γίνεται ακόμη μεγαλύτερος, όταν η συζήτηση αξιοποιείται από κύκλους που επιδιώκουν διαχρονικά να υποβαθμίσουν τον ρόλο της Εκκλησίας στη ζωή του τόπου. Η συγκεκριμένη υπόθεση χρησιμοποιήθηκε ως αφορμή για να αμφισβητηθεί όχι μόνο μία κυβερνητική επιλογή, αλλά και η ίδια η αξία της εκκλησιαστικής παρουσίας μέσα στην κοινωνία. Έτσι, ο προβληματισμός μετατράπηκε σε επιθετικότητα και η κριτική σε απαξίωση.

Ιδιαίτερα επώδυνο υπήρξε το γεγονός ότι πλήθος νέων ανθρώπων ήρθαν σε επαφή με έναν καταιγισμό ειρωνικών και υποτιμητικών σχολίων για την Εκκλησία μέσα από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Οι πλατφόρμες αυτές, που συχνά λειτουργούν χωρίς μέτρο και χωρίς διάκριση, γέμισαν από αναρτήσεις που παρουσίαζαν συλλήβδην το σύνολο της Εκκλησίας μέσα από το πρίσμα μιας οικονομικής είδησης.

Έτσι δημιουργήθηκε μια εικόνα που αδίκησε την πολυδιάστατη προσφορά πολλών Επισκόπων, κληρικών, μοναχών και λαϊκών εργατών-διακόνων της Εκκλησίας.

Οι πιστοί χριστιανοί, που παρακολουθούσαν αυτήν την κατάσταση, βρέθηκαν αντιμέτωποι με ένα διπλό βάρος. Από τη μία πλευρά προσπαθούσαν να κατανοήσουν τα πραγματικά δεδομένα της υπόθεσης. Από την άλλη πλευρά έβλεπαν ανθρώπους

* να χλευάζουν το αρχιερατικό αξίωμα,

* να ειρωνεύονται τα ιερά σύμβολα και

* να προσβάλλουν πρόσωπα,

που για τους ίδιους αποτελούν πνευματικά σημεία αναφοράς.

Η θλίψη αυτή δεν προέρχεται από μια διάθεση τυφλής υπεράσπισης προσώπων ή θεσμών· προέρχεται από την αγωνία να μη χαθεί η εμπιστοσύνη των ανθρώπων προς την Εκκλησία, τη μάνα μας, την τροφό μας. Διότι όταν ένας πιστός σκανδαλίζεται, κινδυνεύει να απομακρυνθεί όχι μόνον από συγκεκριμένα πρόσωπα, αλλά και από την ίδια την εκκλησιαστική ζωή. Και αυτή είναι η μεγαλύτερη απώλεια.

Οι Πατέρες της Εκκλησίας πάντοτε αντιμετώπιζαν τον σκανδαλισμό των ψυχών ως ένα από τα σοβαρότερα πνευματικά ζητήματα. Διότι η πτώση της εμπιστοσύνης και η διάρρηξη της σχέσης μεταξύ ποιμένων και ποιμνίου έχουν συνέπειες που διαρκούν για πολλά χρόνια. Ένα αρνητικό γεγονός μπορεί να δημιουργήσει αμφιβολίες, επιφυλάξεις και αποστάσεις που δύσκολα θεραπεύονται.

Σήμερα πολλοί χριστιανοί αισθάνονται ότι η συγκεκριμένη υπόθεση προκάλεσε ακριβώς αυτήν την πληγή. Όχι επειδή αδυνατούν να κατανοήσουν τη θεσμική πραγματικότητα, αλλά επειδή βλέπουν το κύρος του εκκλησιαστικού λόγου να αποδυναμώνεται μέσα σε ένα κλίμα κοινωνικής καχυποψίας και αμφισβήτησης.

Το μεγάλο ζητούμενο πλέον δεν είναι η αντιπαράθεση ούτε η αναζήτηση ενόχων. Είναι η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης. Είναι η επιστροφή στην ουσία της ποιμαντικής διακονίας, η οποία καλεί όλους, κληρικούς και λαϊκούς, να δίνουν μαρτυρία ταπείνωσης, αγάπης και αυτοθυσίας. Μόνον έτσι μπορεί να επουλωθεί η πληγή που άνοιξε στις καρδιές πολλών πιστών και να αποκατασταθεί η ειρήνη μέσα στην εκκλησιαστική συνείδηση.

 

Η έκρηξη των κοινωνικών δικτύων και η δημόσια διαπόμπευση του αρχιερατικού αξιώματος

Η συζήτηση γύρω από την αύξηση των αποδοχών των Αρχιερέων δεν περιορίστηκε στα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης. Πολύ γρήγορα μεταφέρθηκε στα κοινωνικά δίκτυα, όπου έλαβε πρωτοφανείς διαστάσεις. Εκεί, μέσα σ᾽ ένα περιβάλλον ταχύτητας, συνθηματολογίας και συναισθηματικών αντιδράσεων, η είδηση μετατράπηκε σε αφορμή για έναν ανεξέλεγκτο καταιγισμό

* σχολίων,

* επικρίσεων και

* επιθέσεων.

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης διαθέτουν τη δύναμη να πολλαπλασιάζουν κάθε πληροφορία μέσα σε ελάχιστο χρόνο. Όμως η ίδια αυτή δυναμική συχνά μετατρέπεται σε όπλο απαξίωσης και δημόσιας διαπόμπευσης. Στην περίπτωση αυτή, χιλιάδες αναρτήσεις αναπαρήγαγαν την είδηση με τρόπο που προκαλούσε

* αγανάκτηση,

* ειρωνεία και

* οργή.

Η συζήτηση έπαψε να αφορά μόνον την κυβερνητική απόφαση και στράφηκε εναντίον των Αρχιερέων, του Κλήρου και της Εκκλησίας συνολικά.

Ιδιαίτερα θλιβερό υπήρξε το γεγονός ότι πολλές τοποθετήσεις ξεπέρασαν κάθε όριο ευπρέπειας. Το αρχιερατικό αξίωμα, το οποίο για αιώνες αντιμετωπιζόταν με σεβασμό ακόμη και από τους επικριτές της Εκκλησίας, έγινε αντικείμενο χλευασμού και προσβολών. Αναρτήσεις γεμάτες

* ειρωνείες,

* απαξιωτικούς χαρακτηρισμούς και

* ακραίες εκφράσεις

διαδόθηκαν με πρωτοφανή ταχύτητα.

Για τους πιστούς χριστιανούς, η κατάσταση αυτή προκάλεσε βαθύ πόνο. Δεν τους πλήγωσε μόνον η κριτική. Η κριτική είναι θεμιτή σε μια δημοκρατική κοινωνία. Εκείνο που τους τραυμάτισε ήταν η μετατροπή της δημόσιας συζήτησης σε μια διαδικασία συστηματικής υποτίμησης του εκκλησιαστικού θεσμού. Πολλοί αισθάνθηκαν ότι κάτω από την αφορμή μιας οικονομικής είδησης εκδηλώθηκε ένα βαθύτερο κύμα εχθρότητας προς κάθε τι εκκλησιαστικό.

Οι νέοι άνθρωποι βρέθηκαν στο επίκεντρο αυτής της επιρροής. Καθημερινά εκτίθενται

* σε χιλιάδες σχόλια,

* σε εικόνες και

* σε δημοσιεύσεις,

που παρουσίαζαν την Εκκλησία μέσα από ένα αποκλειστικά αρνητικό πρίσμα. Η συνεχής αυτή έκθεση δημιούργησε συνθήκες διαμορφώσεως αρνητικών εντυπώσεων, οι οποίες πολλές φορές δεν βασίζονται στη γνώση αλλά στην επανάληψη στερεοτύπων.

Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι ότι μέσα στον θόρυβο των κοινωνικών δικτύων χάθηκε κάθε αίσθηση διακρίσεως. Η προσφορά της Ποιμαίνουσας Εκκλησίας

* προς τους φτωχούς,

* προς τους ασθενείς,

* προς τους μοναχικούς ανθρώπους και

* προς τις οικογένειες που δοκιμάζοντα,

δεν βρήκε θέση στον δημόσιο διάλογο.

Αντίθετα, μία και μόνο είδηση επισκίασε δεκαετίες ποιμαντικού, φιλανθρωπικού και κοινωνικού έργου.

Οι πιστοί παρακολουθούσαν με οδύνη να δημιουργείται μια εικόνα που δεν ανταποκρινόταν στη συνολική πραγματικότητα της εκκλησιαστικής ζωής.

Έβλεπαν ανθρώπους να κρίνουν την Εκκλησία χωρίς να γνωρίζουν το έργο της.

Έβλεπαν να γενικεύονται κατηγορίες και να καταδικάζονται συλλήβδην πρόσωπα και θεσμοί.

Και μέσα σ᾽ όλα αυτά, αισθάνονταν ότι τραυματιζόταν η αξιοπρέπεια ενός θεσμού, που αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της ιστορικής και πνευματικής πορείας του ελληνικού λαού.

Η δημόσια διαπόμπευση του αρχιερατικού αξιώματος δεν αποτελεί απλώς ένα επικοινωνιακό πρόβλημα. Έχει βαθιές πνευματικές συνέπειες. Όταν οι νέες γενιές συνηθίζουν να αντιμετωπίζουν με χλευασμό κάθε μορφή πνευματικής αυθεντίας, τότε αποδυναμώνεται συνολικά η δυνατότητα μετάδοσης

* αξιών,

* παραδόσεων και

* πνευματικών εμπειριών.

Πολλοί χριστιανοί αισθάνονται σήμερα ότι η συγκεκριμένη υπόθεση άνοιξε μια νέα πληγή. Μια πληγή που δεν αφορά μόνον τους Αρχιερείς, αλλά ολόκληρη την εκκλησιαστική κοινότητα. Διότι κάθε προσβολή προς το αρχιερατικό αξίωμα αντανακλάται στις καρδιές εκείνων που συνεχίζουν να βλέπουν στην Εκκλησία τον χώρο της πίστεως, της παρηγοριάς και της ελπίδας.

Γι᾽ αυτό ο προβληματισμός παραμένει έντονος.

* Πώς μπορεί να αποκατασταθεί ο σεβασμός στον δημόσιο διάλογο;

* Πώς μπορεί να αποφευχθεί η μετατροπή μιας πολιτικής απόφασης σε αφορμή γενικευμένης επίθεσης κατά της Εκκλησίας;

* Και πώς μπορούν οι πιστοί να διατηρήσουν την ειρήνη της ψυχής τους, όταν βλέπουν το πνευματικό τους σπίτι να γίνεται στόχος χλευασμού;

Τα ερωτήματα αυτά παραμένουν ανοιχτά και απαιτούν βαθιά αυτοκριτική από όλους. Διότι η θεραπεία του τραύματος δεν θα προέλθει από νέες συγκρούσεις, αλλά από την αποκατάσταση

* της αλήθειας,

* του μέτρου και

* του αμοιβαίου σεβασμού.

Μόνον έτσι μπορεί να ανακτηθεί η εμπιστοσύνη και να επουλωθεί η πληγή που δημιούργησε η θύελλα των κοινωνικών δικτύων.

 

Η δοκιμασία της πίστης και η αγωνία των συνειδήσεων

Υπάρχουν στιγμές στην ιστορική πορεία της Εκκλησίας, κατά τις οποίες οι πιστοί καλούνται να αντιμετωπίσουν όχι μόνον εξωτερικές προκλήσεις, αλλά και βαθιές εσωτερικές δοκιμασίες. Στιγμές κατά τις οποίες γεγονότα της επικαιρότητας, αποφάσεις πολιτικές ή καταστάσεις κοινωνικές δημιουργούν ένα βαρύ κλίμα

* αμφισβήτησης,

* πικρίας και

* απογοήτευσης.

Τέτοιες στιγμές δεν δοκιμάζουν μόνον την αντοχή των θεσμών· δοκιμάζουν πρωτίστως τις ανθρώπινες ψυχές.

Η συζήτηση, που προκλήθηκε γύρω από τις αποδοχές των Αρχιερέων, εξελίχθηκε για πολλούς χριστιανούς σε μια τέτοια δοκιμασία. Όχι εξαιτίας του οικονομικού ζητήματος αυτού καθαυτού, αλλά εξαιτίας των πνευματικών συνεπειών που ακολούθησαν. Ο δημόσιος σκανδαλισμός, η επιθετικότητα των σχολίων, η απαξίωση της εκκλησιαστικής παρουσίας και η γενικευμένη καχυποψία δημιούργησαν ένα περιβάλλον, μέσα στο οποίο πολλοί πιστοί αισθάνθηκαν βαθιά θλίψη και εσωτερική ταραχή.

Δεν είναι εύκολο για έναν άνθρωπο που αγαπά την Εκκλησία να παρακολουθεί καθημερινά την αμφισβήτηση και τον χλευασμό όσων θεωρεί ιερά και σεβαστά. Δεν είναι εύκολο να βλέπει να τραυματίζεται το κύρος των ποιμένων του και να μετατρέπεται η εκκλησιαστική ζωή σε αντικείμενο ειρωνείας. Η κατάσταση αυτή γεννά ένα αίσθημα πνευματικής μοναξιάς και εσωτερικής οδύνης, που δύσκολα περιγράφεται.

Πολλοί πιστοί αναρωτιούνται πώς είναι δυνατόν, σε μια εποχή κατά την οποία η κοινωνία αντιμετωπίζει τόσες προκλήσεις, να δημιουργούνται νέες αφορμές που ενισχύουν την απομάκρυνση των ανθρώπων από την Εκκλησία; Βλέπουν γύρω τους έναν κόσμο που αλλάζει ραγδαία, έναν κόσμο μέσα στον οποίο οι πνευματικές αξίες υποχωρούν και η πίστη αντιμετωπίζεται συχνά ως κάτι περιθωριακό ή παρωχημένο. Μέσα σ᾽ αυτήν την πραγματικότητα, κάθε νέος σκανδαλισμός βιώνεται ως ένα ακόμη πλήγμα κατά της εκκλησιαστικής μαρτυρίας.

Η δοκιμασία αυτή γίνεται ακόμη βαρύτερη όταν αγγίζει τις νεότερες γενιές. Οι νέοι, οι οποίοι αναζητούν

* πρότυπα,

* σταθερές και

* πνευματικά στηρίγματα,

έρχονται αντιμέτωποι μ᾽ έναν δημόσιο λόγο που, συχνά, αποδομεί κάθε μορφή αυθεντίας. Μέσα σ᾽ αυτό το περιβάλλον, η Εκκλησία καλείται να δώσει τη μαρτυρία της χωρίς να παρασυρθεί από τον θόρυβο της επικαιρότητας και χωρίς να χάσει τον προσανατολισμό της.

Οι πιστοί που βιώνουν αυτήν την κατάσταση αισθάνονται ότι η δοκιμασία δεν αφορά μόνον πρόσωπα ή γεγονότα· αφορά την ίδια τη σχέση τους με την Εκκλησία. Αφορά την ανάγκη να διατηρήσουν άσβεστη την εμπιστοσύνη τους στον πνευματικό χαρακτήρα της Εκκλησίας και προς τους ποιμένες τους, ακόμη και όταν γύρω τους κυριαρχούν η αμφισβήτηση και η απογοήτευση.

Η ιστορία της Εκκλησίας διδάσκει ότι οι δυσκολίες και οι σκανδαλισμοί δεν είναι φαινόμενα καινούργια. Κάθε εποχή γνώρισε

* τις δικές της κρίσεις,

* τις δικές της εντάσεις και

* τις δικές της πληγές.

Εκείνο, όμως, που διατήρησε ζωντανή την εκκλησιαστική ζωή, ήταν η πίστη των ανθρώπων που δεν επέτρεψαν στις απογοητεύσεις να επισκιάσουν την αλήθεια του Ευαγγελίου.

Σήμερα, πολλοί χριστιανοί αισθάνονται ότι καλούνται να δώσουν αυτήν τη μαρτυρία της υπομονής και της πνευματικής ωριμότητας.

Να μη μετατρέψουν τη θλίψη τους σε πικρία.

Να μη μετατρέψουν τον προβληματισμό τους σε απόγνωση.

Να συνεχίσουν να βλέπουν πέρα από τα γεγονότα και να αναζητούν την ουσία της πίστης, η οποία δεν θεμελιώνεται σε ανθρώπινες επιτυχίες ή αποτυχίες, αλλά στη ζωντανή παρουσία του Χριστού μέσα στην Εκκλησία.

Ωστόσο, η δοκιμασία παραμένει πραγματική. Η οδύνη παραμένει βαθιά. Και ο προβληματισμός εξακολουθεί να βαραίνει τις συνειδήσεις πολλών ανθρώπων που αγαπούν την Εκκλησία και ανησυχούν για την πορεία της μέσα σ᾽ έναν κόσμο ολοένα πιο δύσπιστο απέναντι στην πνευματική της αποστολή.

Γι᾽ αυτό και η παρούσα συγκυρία αποτελεί μια πρόσκληση

* σε αυτοκριτική,

* σε εγρήγορση και

* σε προσευχή.

Μια πρόσκληση να αναζητηθούν τρόποι που

* θα θεραπεύσουν τις πληγές του σκανδαλισμού,

* θα αποκαταστήσουν την εμπιστοσύνη και

* θα ενισχύσουν την εκκλησιαστική συνείδηση των πιστών.

Διότι η μεγαλύτερη απώλεια δεν είναι η δημόσια αντιπαράθεση. Η μεγαλύτερη απώλεια θα ήταν να χαθεί η ελπίδα και η εμπιστοσύνη των ανθρώπων προς την πνευματική αποστολή της Ποιμαίνουσας Εκκλησίας.

 

Ο πόνος των πιστών και η ανάγκη πνευματικής εγρήγορσης

Υπάρχουν γεγονότα τα οποία, παρά το γεγονός ότι γεννώνται μέσα στον χώρο της δημόσιας επικαιρότητας, αποκτούν βαθύτερες διαστάσεις και αγγίζουν τον εσωτερικό κόσμο των ανθρώπων. Δεν περιορίζονται στην επιφάνεια των πολιτικών συζητήσεων ούτε εξαντλούνται στις αναλύσεις των ειδικών. Εισέρχονται αθόρυβα στις συνειδήσεις, γεννούν ερωτήματα, προκαλούν αγωνία και αφήνουν πίσω τους ένα αίσθημα πνευματικής βαρύτητας. Μια τέτοια πραγματικότητα βιώνουν σήμερα πολλοί πιστοί χριστιανοί.

Πίσω από τους τίτλους των ειδήσεων, πίσω από τις αντιπαραθέσεις και τις δημόσιες συγκρούσεις, υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι αγαπούν την Εκκλησία και τους ποιμένες της, αγωνίζονται να ζήσουν τη ζωή της πίστεως και προσπαθούν να διατηρήσουν άσβεστη τη σχέση τους με το εκκλησιαστικό σώμα. Αυτοί οι άνθρωποι βιώνουν τον σκανδαλισμό όχι ως θεωρητικό ζήτημα, αλλά ως προσωπική δοκιμασία. Βλέπουν να αμφισβητούνται πρόσωπα και θεσμοί που συνδέθηκαν με τις σημαντικότερες στιγμές της ζωής τους και αισθάνονται ότι τραυματίζεται κάτι βαθιά ιερό μέσα τους.

Ο πόνος αυτός δεν εκφράζεται πάντοτε δημόσια. Συχνά παραμένει σιωπηλός.

* Είναι ο πόνος της ευλαβικής γιαγιάς, που προσεύχεται καθημερινά για την Εκκλησία.

* Είναι η θλίψη του οικογενειάρχη, που μεγάλωσε τα παιδιά του μέσα στην Ορθόδοξη Παράδοση.

* Είναι η αγωνία του νέου ανθρώπου, που αναζητεί πνευματικά στηρίγματα μέσα σ᾽ έναν κόσμο ολοένα πιο αβέβαιο και αποπροσανατολισμένο.

Ιδιαίτερα οδυνηρό είναι το γεγονός ότι πολλοί πιστοί αισθάνονται πως η Εκκλησία γίνεται για μία ακόμη φορά στόχος γενικευμένης επίκρισης. Δεν αγνοούν ότι υπάρχουν αδυναμίες, ανθρώπινα λάθη και αστοχίες. Όμως θλίβονται όταν βλέπουν να παραγνωρίζεται η συνολική προσφορά της Εκκλησίας και να προβάλλονται μονομερώς στοιχεία που τροφοδοτούν την καχυποψία και την απαξίωση.

Μέσα σ᾽ αυτό το κλίμα, η πνευματική εγρήγορση καθίσταται περισσότερο αναγκαία από ποτέ. Οι πιστοί καλούνται να διαφυλάξουν την εσωτερική τους ειρήνη και να μη επιτρέψουν στον σκανδαλισμό να μεταβληθεί σε απογοήτευση ή απομάκρυνση από την εκκλησιαστική ζωή. Η ιστορία της Εκκλησίας μαρτυρά ότι οι μεγαλύτερες δοκιμασίες υπερνικήθηκαν, όταν οι άνθρωποι της πίστης παρέμειναν προσηλωμένοι στην ουσία του Ευαγγελίου και δεν εγκλωβίστηκαν αποκλειστικά στα γεγονότα της επικαιρότητας.

Η εγρήγορση αυτή δεν σημαίνει αδιαφορία ούτε σιωπή απέναντι στα προβλήματα. Αντίθετα, προϋποθέτει υπευθυνότητα, διάκριση και ειλικρινή προβληματισμό. Προϋποθέτει

* να αναγνωρίζει κανείς τις δυσκολίες, χωρίς να χάνει την ελπίδα του·

* να διαπιστώνει τα τραύματα, χωρίς να λησμονεί τη θεραπευτική δύναμη της πίστης·

* να βιώνει τη θλίψη, χωρίς να παραδίδεται στην απόγνωση.

Ιδιαίτερα σήμερα, όταν ο δημόσιος λόγος χαρακτηρίζεται από ένταση και πόλωση, η Εκκλησία έχει ανάγκη

* από πιστούς, που θα λειτουργούν ως φορείς ειρήνης και όχι διχασμού·

* από ανθρώπους, που θα αρνούνται να συμμετάσχουν στην καλλιέργεια του μίσους και της εχθρότητας·

* από ανθρώπους, που θα επιμένουν να βλέπουν πίσω από τα γεγονότα το βαθύτερο πνευματικό τους νόημα.

Ο προβληματισμός των πιστών δεν αφορά μόνο το παρόν· αφορά και το μέλλον. Αφορά το ποια εικόνα θα παραδοθεί στις επόμενες γενιές. Αφορά το κατά πόσον τα παιδιά και τα εγγόνια τους θα εξακολουθήσουν να βλέπουν στην Εκκλησία μία πηγή ελπίδας, παρηγοριάς και αλήθειας ή αν θα επηρεασθούν από το κλίμα αμφισβήτησης, που κυριαρχεί γύρω τους.

Γι᾽ αυτό και η παρούσα δοκιμασία πρέπει να μεταβληθεί σε αφορμή βαθύτερης αυτογνωσίας και πνευματικής ανανέωσης. Οι κρίσεις της ιστορίας πολλές φορές αποδείχθηκαν ευκαιρίες επιστροφής στην ουσία. Ευκαιρίες

* για περισσότερη ταπείνωση,

* για περισσότερη προσευχή και

* για μεγαλύτερη αφοσίωση στην αποστολή της Εκκλησίας.

Ο πόνος των πιστών είναι πραγματικός και βαθύς. Δεν πηγάζει από αντιπαλότητα ούτε από ιδιοτέλεια. Πηγάζει από την αγάπη προς την Ποιμαίνουσα Εκκλησία και από την αγωνία να διαφυλαχθεί το κύρος της πνευματικής της μαρτυρίας. Και ακριβώς γι᾽ αυτόν τον λόγο η απάντηση στον σκανδαλισμό δεν μπορεί να είναι άλλη

* από την πνευματική εγρήγορση,

* από την υπομονή,

* από την προσευχή και

* από την αδιάκοπη προσπάθεια αποκατάστασης της εμπιστοσύνης που τραυματίστηκε.

 

Επίλογος

To παρόν κείμενο δεν γεννήθηκε ως μία απλή καταγραφή γεγονότων ούτε ως μία προσπάθεια σχολιασμού της πολιτικής επικαιρότητας. Γεννήθηκε μέσα

* από τον προβληματισμό,

* από την αγωνία και

* από τη βαθιά θλίψη,

που προκάλεσε σε πλήθος πιστών η δημόσια συζήτηση γύρω από την απόφαση της Πολιτείας να προχωρήσει σε σημαντική αύξηση των αποδοχών των Αρχιερέων.

Η συγκεκριμένη εξέλιξη δεν παρέμεινε στα στενά όρια μιας διοικητικής ή οικονομικής ρυθμίσεως. Αντίθετα, εξελίχθηκε σε γεγονός με ισχυρό κοινωνικό, ηθικό και πνευματικό αντίκτυπο:

* δημιούργησε αντιδράσεις,

* προκάλεσε συγκρούσεις,

* όξυνε προϋπάρχουσες εντάσεις και

* έδωσε αφορμή για έναν δημόσιο διάλογο,

που συχνά υπερέβη τα όρια της ευπρέπειας και του σεβασμού.

Εκείνο, όμως, που προκαλεί τον βαθύτερο προβληματισμό δεν είναι οι πολιτικές αντιπαραθέσεις ούτε οι διαφορετικές απόψεις που διατυπώθηκαν.

Είναι ο σκανδαλισμός των πιστών ψυχών.

Είναι η πικρία των ανθρώπων που είδαν να τραυματίζεται η εικόνα της Ποιμαίνουσας Εκκλησίας.

Είναι η οδύνη όσων παρακολούθησαν με θλίψη την απαξίωση του αρχιερατικού λειτουργήματος και τη δημόσια προσβολή προσώπων και θεσμών που συνδέονται με την πνευματική ζωή του τόπου.

Η Εκκλησία πορεύθηκε δια μέσου των αιώνων αντιμετωπίζοντας ποικίλες δοκιμασίες. Γνώρισε περιόδους διωγμών, αμφισβητήσεων και εχθρότητας. Παρέμεινε όμως όρθια, διότι στηριζόταν όχι σε ανθρώπινες δυνάμεις, αλλά

* στην πίστη,

* στην προσευχή και

* στη χάρη του Θεού.

Σήμερα, μέσα σ᾽ ένα περιβάλλον έντονης κοινωνικής ρευστότητας και πνευματικής σύγχυσης, κάθε γεγονός που προκαλεί σκανδαλισμό αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα και αφήνει βαθιά ίχνη στις συνειδήσεις.

Οι σελίδες που προηγήθηκαν δεν αποσκοπούν στην καταδίκη προσώπων ούτε στην όξυνση των αντιπαραθέσεων. Αποτελούν μία προσπάθεια καταγραφής του προβληματισμού, που αναπτύχθηκε μέσα στην κοινωνία και, κυρίως, μέσα στις καρδιές των πιστών. Μια προσπάθεια να αναδειχθούν οι πνευματικές διαστάσεις ενός γεγονότος, που ξεπέρασε τα όρια της επικαιρότητας και άγγιξε τον πυρήνα της εκκλησιαστικής συνείδησης.

Εάν οι προβληματισμοί αυτοί συμβάλουν έστω και ελάχιστα στην καλλιέργεια μεγαλύτερης διάκρισης, υπευθυνότητος και πνευματικής εγρήγορσης, τότε ο σκοπός αυτού του έργου θα έχει δικαιωθεί. Διότι η μεγαλύτερη ανάγκη της εποχής μας δεν είναι η επικράτηση μιας άποψης έναντι μιας άλλης, αλλά

* η θεραπεία των τραυμάτων,

* η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης και

* η διαφύλαξη της ενότητας μέσα στο εκκλησιαστικό σώμα.

alopsis.gr

Π. ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΤΑΤΣΗΣ: ΔΙΑΚΟΝΙΑ ΕΙΣ ΤΟ ΜΙΚΡΟΝ ΠΟΙΜΝΙΟΝ!

 Πρεσβ. Διονύσιος Τάτσης
Διακονία εἰς τό μικρόν ποίμνιον 

Ἡ μείωση τοῦ πληθυσμοῦ τῆς χώρας, ἡ ἀστυφιλία καὶ ἡ μετανάστευση συνετέλεσαν στὸ νὰ ἐγκαταλειφθεῖ ἡ ἐπαρχία, νὰ κλείσουν τὰ σχολεῖα, νὰ καταργηθοῦν οἱ δημόσιες ὑπηρεσίες, νὰ ἐρημώσει ὁ τόπος. Πρόκειται γιὰ ἕνα μεγάλο, σοβαρὸ καὶ δυσ­επίλυτο πρόβλημα. Οἱ πολιτικοὶ δὲν ἀνησυχοῦν στὸ βαθμὸ ποὺ θὰ ἔπρεπε, ἐνῶ προεκλογικὰ ὑπόσχονται πολλά, γιὰ νὰ βελτιωθεῖ ἡ καταστάση καὶ νὰ ξαναζωντανέψουν οἱ κωμοπόλεις καὶ τὰ χωριά.Τελικὰ δὲν γίνεται τίποτα. Σὲ λίγα χρόνια ἡ ἐρήμωση τῆς ἐπαρχίας θὰ ὁλοκληρωθεῖ καὶ οἱ ἐλάχιστοι κάτοικοι θὰ μείνουν ἀπροστάτευτοι καὶ ἀποίμαντοι.

  Τὸ πρόβλημα ἐπηρεάζει καὶ τὴν Ἐκκλησία, γιατί δὲν ὑπάρχουν ὑποψήφιοι κληρικοὶ καταγόμενοι ἀπὸ τὴν περιοχή, ὅπως καὶ οἱ κληρικοί, ποὺ διακονοῦν δὲν ἐπαρκοῦν. Δὲν λείπουν κι ἐκεῖνοι ποὺ δὲν εἶναι πρόθυμοι νὰ ἐργαστοῦν σὲ ἐρημωμένες περιοχές, ὅπου οἱ ἐνορίες εἶναι ὀλιγάνθρωπες. Ἀπρόθυμοι εἶναι καὶ οἱ πρὸς ἀρχιερατείαν ἀρχιμανδρίτες. Διστάζουν νὰ ἐκλεγοῦν σὲ μητροπόλεις μὲ μειωμένο πληθυσμό, μὲ ἐλάχιστους οἰκονομικοὺς πόρους καὶ μὲ κληρικοὺς ποὺ δὲν ἔχουν ζῆλο, γιὰ νὰ διακονήσουν τὴν Ἐκκλησία.

  Πρέπει ὅμως νὰ διευκρινίσουμε τὸ ἑξῆς: Ἡ πολιτεία εὔκολα καταργεῖ ὑπηρεσίες, εὔκολα μετακινεῖ στρατιωτικὲς μονάδες καὶ δὲν ἀνησυχεῖ γιὰ τὴν ἐρήμωση τῆς ἐπαρχίας. Ἡ Ἐκκλησία ὅμως πρέπει νὰ εἶναι παντοῦ παροῦσα μὲ τοὺς κληρικούς της, γιὰ νὰ καλύπτει τὶς θρησκευτικὲς ἀνάγκες τῶν ἀνθρώπων, νὰ συντηρεῖ τοὺς ναοὺς καὶ τὰ ἐξωκκλήσια, νὰ προστατεύει τὰ ἐκκλησιαστικὰ κειμήλια καὶ γενικὰ καθετὶ ποὺ μπορεῖ νὰ γίνει στόχος τῶν ἀρχαιοκάπηλων.

  Ὁ πόνος τῶν κληρικῶν ποὺ ἐργάζονται στὶς ἐγκαταλελειμμένες ἐνορίες ἐπὶ δεκαετίες καὶ κοπιάζουν γιὰ τὴ συντήρηση τῶν ναῶν εἶναι μεγάλος. Χωρὶς οἰκονομικοὺς πόρους, ἀλλὰ μόνο μὲ τὶς προσφορὲς τῶν εὐσεβῶν χριστιανῶν- ὅταν φυσικὰ ἐμπιστεύονται τοὺς ἱερεῖς τους καὶ διαπιστώνουν τὸ ἐνδιαφέρον τους γιὰ τὴν ἐνορία τους- μο-χθοῦν χωρὶς καμιὰ ἀναγνώριση ἀπὸ τὸ μητροπολίτη τους!

  Οἱ συγκεκριμένοι αὐτοὶ ἱερεῖς αἰσθάνονται βαθιὰ ἱκανοποίηση, γιατί ἐκτελοῦν τὰ καθήκοντά τους, χωρὶς νὰ ὑπολογίζουν τὴ δυσκολία μετακίνησή τους ἀπὸ χωριὸ σὲ χωριὸ καὶ τὰ ποικίλα προβλήματα ποὺ ὑπάρχουν σὲ κάθε ἐνορία. Καὶ αὐτὴ εἶναι ἡ πνευματική τους ἀνταμοιβή, ἡ ὁποία ἔχει μεγάλη ἀξία καὶ διατηρεῖ τὴν ἱερωσύνη τους ζῶσα.

  Τὸ ἱερατικὸ αὐτὸ βίωμα δὲν ὑπάρχει στοὺς ἱερεῖς τῶν πόλεων, γιατί ἐκεῖ οἱ ἄνθρωποι δὲν ἐντυπωσιάζονται ἀπὸ τὶς δραστηριότητές τους, οἱ ὁποῖες εἶναι τυποποιημένες καὶ συνήθεις.

  Τὸ ἔργο τοῦ μητροπολίτη μίας μικρῆς καὶ πτωχῆς περιοχῆς πολλὲς φορὲς ἐντυπωσιάζει τοὺς πιστούς, ὅταν βέβαια ἔχει ἱερὸ ζῆλο, ἀγαπάει τὸν τόπο καὶ εἶναι στοργικὸς ἀπέναντί τους. Διαπιστώνει ὁ ἴδιος τὸ σεβασμὸ τοῦ ποιμνίου του πρὸς τὸ πρόσωπό του, κάτι ποὺ δὲν εἶναι δεδομένο στὴ σκληρὴ ἐποχή μας. Οἱ πιστοὶ τὸν προσ­έχουν σὲ κάθε κίνηση καὶ πρωτοβουλία του, εἶναι πάντα κοντά του. Ὅταν τὸν συναντοῦν χαίρονται καὶ διατυπώνουν τὰ καλύτερα λόγια γι’ αὐτόν. Τὸν νιώθουν δίπλα τους, γιατί εἶναι κοινωνικὸς καὶ προσιτός. Τὸν ἔχουν πνευματικό τους στήριγμα. Καὶ ἰσχύει γιὰ τὸ μητροπολίτη τους αὐτὸ ποὺ ἔλεγε ὁ Κύριος γιὰ τὸν ἑαυτό του: «Ἐγὼ εἰμι ὁ ποιμὴν ὁ καλός, καὶ γινώσκω τὰ ἐμὰ καὶ γινώσκομαι ὑπὸ τῶν ἐμῶν» (Ἰωάν. ι΄ 14). Ἐγὼ εἶμαι ὁ καλὸς βοσκὸς καὶ γνωρίζω τὰ πρόβατα ποὺ εἶναι δικά μου, καὶ τὰ δικά μου μὲ ἀναγνωρίζουν).

  Αὐτὴ ἡ ἀνυπόκριτη ἐπικοινωνία τοῦ μητροπολίτη μὲ τοὺς πιστοὺς ἀνθρώπους εἶναι θεοφιλής, ἀποφέρει πνευματικοὺς καρποὺς καὶ στηρίζει βαθύτατα τὸν ποιμένα καὶ τὸ ποίμνιο.

  Ὡστόσο ὑπάρχει καὶ μία ἐξαίρεση στὰ ὅσα ὑποστηρίζουμε. Μερικοὶ φιλόδοξοι ἀρχιμανδρίτες δέχονται νὰ ἐκλεγοῦν μητροπολίτες, ἔστω καὶ σὲ περιοχὲς ποὺ παραπάνω περιγράψαμε, χωρὶς νὰ ὑπολογίζουν τὴν ἰδιαιτερότητά τους καὶ γρήγορα δυσκολεύονται νὰ προσαρμοστοῦν. Μαθημένοι στὴν ἄνεση τῆς πόλης, θεωροῦν τὴ μητρόπολή τους ἐξορία, γι’ αὐτὸ καὶ δὲν δείχνουν ἰδιαίτερο ἐνδιαφέρον γιὰ τὸν τόπο καὶ συχνὰ ἀπουσιάζουν γιὰ πολὺ καιρὸ προφασιζόμενοι διάφορους λόγους, δῆθεν πνευματικούς, δηλαδὴ γιὰ νὰ συναντήσουν τὰ πνευματικά τους τέκνα καὶ νὰ τὰ στηρίξουν στὸν καλό τους ἀγώνα! Αὐτὸ προφανῶς δὲν ἀληθεύει. Ἐὰν δὲν ὑπάρχει πραγματικὴ ἀνάγκη, ἂς ἐπισκέπτονται τὰ τέκνα τὸν πνευματικό τους πατέρα.

  Στὶς περιπτώσεις αὐτὲς οἱ περιοχὲς παραμένουν ἀποίμαντες καὶ οἱ σκανδαλώδεις ἐκδηλώσεις δὲν λείπουν. Ἀλίμονο στοὺς καλοπροαίρετους χριστιανοὺς ποὺ ἀποτελοῦν ποίμνιο χωρὶς ποιμένα! Κινδυνεύουν ἀνὰ πᾶσα στιγμὴ ἀπὸ τοὺς φανεροὺς ἀλλὰ καὶ τοὺς προβατόσχημους λύκους! 

Ορθόδοξος Τύπος

ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ ΜΕΣΟΓΑΙΑΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ: ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ- ΒΙΟΗΘΙΚΟΙ ΚΑΙ ΘΕΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΙ

 

Μητροπολίτης Μεσογαίας και Λαυρεωτικής Νικόλαος
Τεχνητή Νοημοσύνη (ChatGPT):
Βιοηθικοί και θεολογικοί προβληματισμοί

1.  Ἡ ἐμφάνιση τῆς Τεχνητῆς Νοημοσύνης

Ἡ ἐποχή μας, χωρὶς ἀμφιβολία, χαρακτηρίζεται ἀπὸ πρωτοφανῆ ἐπιστημονικὰ καὶ τεχνολογικὰ ἐπιτεύγματα, ποὺ στὴν οὐσία καταργοῦν διαχρονικὲς σταθερὲς καὶ ὑπερβαίνουν ἀνυπέρβλητα μέχρι τὶς ἡμέρες μας ὅρια: Διασπάσαμε τὸ ἄτομο, ὑπερβήκαμε τὴν ταχύτητα τοῦ ἤχου, ὑπερνικήσαμε τὴ βαρύτητα, εἰσχωρήσαμε στὰ ἄδυτα τῆς νανοκλίμακας, διεισδύσαμε στὰ βιολογικὰ καὶ γενετικὰ μυστικά, τεχνολογοῦμε πλέον τὴν ἀνθρώπινη ζωὴ στὴν ἀρχὴ καὶ τὴ μορφή της. Αὐτὰ ὅλα, στὸ ὄχι καὶ τόσο μακρινὸ παρελθόν, ὡς σύλληψη ὀνομάζονταν φαντασία καὶ ὡς ἐνδεχόμενα ἐπιτεύγματα χαρακτηρίζονταν θαύματα. Ἡ ἐπανάσταση ὅμως τῆς πληροφορικῆς, ποὺ μιμήθηκε τὴ μνημονικὴ διεργασία καὶ δημιούργησε μηχανὲς μὲ τεράστια μνήμη καὶ ἀσύλληπτες δυνατότητες ἐπεξεργασίας δεδομένων, εἶναι ὄντως κάτι τὸ ἐκπληκτικό. Δὲν παρενέβη μόνο σὲ αὐτὸ ποὺ γίνεται ἀντιληπτὸ ἀπὸ τὶς αἰσθήσεις, ἀλλὰ μιμήθηκε καὶ μηχανισμοὺς τῆς ἀνθρωπίνης σκέψεως, ὑπερβαίνοντας μάλιστα σὲ ἀπόδοση καὶ τὸ σημαντικὸ χαρακτηριστικό της, τὴ μνήμη. Ἡ τεχνολογία, μέχρι τώρα, προσπαθοῦσε νὰ διευκολύνει τὴ λειτουργικότητα τοῦ ἀνθρώπου, αὐξάνοντας τὶς δυνατότητες στὶς ὁποῖες ὑστεροῦσε ἔναντι τῶν ζώων: τὴ φυσικὴ δύναμη, τὴν ταχύτητα, τὴ διάρκεια ζωῆς, τὴν ὑγεία κ.λπ. Οἱ ἠλεκτρονικοὶ ὑπολογιστὲς ὅμως μιμήθηκαν τὴ μνήμη καὶ τὴν ὑπολογιστικὴ ἱκανότητα καὶ ξεπέρασαν κατὰ πολὺ αὐτὲς τὶς δυνατότητες τοῦ ἀνθρώπου. Παρὰ ταῦτα, εἶναι μηχανὲς ἐντελῶς κατευθυνόμενες, ἀποκλειστικὰ ὑπάκουες καὶ αὐστηρὰ ἐλεγχόμενες ἀπὸ τὸν ἄνθρωπο. Ὡς ἐκ τούτου, δὲν ἀπειλοῦν ἄμεσα τὸν ἄνθρωπο, δὲν προσβάλλουν τὴν ἀνθρώπινη ὀντολογία – μᾶλλον διευκολύνουν πρακτικὰ τὴ ζωή. Ἐπίσης, τὸ γενετικὸ κύτταρο καὶ ὁ ἐγκέφαλος μέχρι πρόσφατα εἶχαν παραμείνει ἄβατα καί, ὁσάκις ἀποτολμήθηκαν ἰδέες παρεμβάσεως (ψυχοχειρουργική, ἐπεμβάσεις στὸ νευρικὸ ἢ στὸ γενετικὸ κύτταρο κ.λπ.), αὐτὲς ἀπαγορεύθηκαν διὰ νόμου λόγῳ τῶν κινδύνων ποὺ ἐγκυμονοῦσαν. Τὰ τελευταῖα ὅμως χρόνια, ἡ τεχνολογία ἄρχισε νὰ αὐξάνει τὴν παρεμβατικότητά της. Ἤδη μιλοῦμε γιὰ τεχνολογίες ἀνθρώπινης ἐνίσχυσης ἢ καὶ ἐνίσχυσης τῆς γνωστικῆς καὶ διανοητικῆς λειτουργίας ἢ καὶ μηχανικῆς ὑποκατάστασης καὶ ὑπέρβασής της.

Ἔτσι, μὲ τὴ λεγόμενη Τεχνητὴ Νοημοσύνη ἤδη ἔχουμε μηχανὲς ποὺ ἀναπαράγουν καὶ τὶς γνωστικὲς λειτουργίες τοῦ ἀνθρώπου, ὅπως εἶναι ἡ μάθηση, ὁ σχεδιασμὸς καὶ ἡ δημιουργικότητα, μηχανὲς ποὺ μποροῦν νά «κατανοοῦν» τὸ περιβάλλον τους καὶ νὰ λαμβάνουν ἀποφάσεις, χωρὶς ὅμως καὶ νὰ τὸ καταλαβαίνουν. Ἐσχάτως δὲ ἐμφανίσθηκαν καὶ μηχανὲς ἱκανὲς νὰ διαλέγονται, νὰ συνομιλοῦν μὲ τὸν ἄνθρωπο, νὰ ἐπιχειρηματολογοῦν, νὰ ἐκφράζουν ἄποψη, νὰ μὴν παραπέμπουν σὲ μηχανὲς πληροφοριῶν, ἀλλὰ νὰ ἀπαντοῦν οἱ ἴδιες σὲ πλῆθος ἐρωτημάτων, νὰ ἐπινοοῦν προγράμματα ἀπαραίτητα γιὰ τὴν ἐπίλυση προβλημάτων, νὰ παράγουν πρωτότυπες εἰκόνες, βίντεο, ἀρχιτεκτονικὲς ἰδέες, μουσικὰ κομμάτια, σχέδια ἐγγράφων, εὐφυῆ κείμενα ὅμοια μὲ ἀνθρώπινα – ὅλα σὲ μεγάλη ποικιλία. Τέτοια εἶναι ἡ τεχνολογικὴ ἐφαρμογὴ ChatGPT. Εἶναι τόσο ἐντυπωσιακὰ τὰ ἐπιτεύγματα, ὥστε ἡ ἰδέα ποὺ δη μιουργεῖται εἶναι ὅτι ἡ Τεχνητὴ Νοημοσύνη ξεπερνᾶ σὲ πολλὰ ἐπίπεδα τὴν ἀνθρώπινη, τόσο ποὺ ἕνας ἄνθρωπος ποτὲ δὲν θὰ μπορέσει νὰ τὴν φθάσει. Καὶ ὄχι μόνον αὐτό. Τοῦ δημιουργεῖται ἡ ψευδαίσθηση ὅτι τὸ chatbot μὲ τὸ ὁποῖο ἐπικοινωνεῖ ἔχει ἀνθρώπινη συνείδηση, καταλαβαίνει τὸ ἴδιο τί λέει1. Ἔτσι ἡ χρήση μιᾶς τέτοιας ἐφαρμογῆς εἶναι ὑπερβολικὰ ἐντυπωσιακή, σὲ τέτοιο βαθμὸ ποὺ καθίσταται ἀν εξέλεγκτα ἑλκυστική. Ἀξίζει νὰ σημειωθεῖ ὅτι, ἐνῶ ἡ ἑταιρεία Open AI δημιούργησε καὶ κυκλοφόρησε τὴν πλατφόρμα ChatGPT στὶς 30 Νοεμβρίου τοῦ 2022, μέσα σὲ διάστημα δύο μόλις μηνῶν ξεπέρασε τοὺς 100.000.000 χρῆστες, τὴ στιγμὴ ποὺ γιὰ νὰ φτάσει αὐτὸν τὸν ἀριθμὸ χρηστῶν τὸ Linkedin (2003) χρειάστηκε 7 χρόνια καὶ 11 μῆνες, τὸ Google Translate (2006) 6,5 χρόνια, τὸ Twitter (2006) 5 χρόνια καὶ 5 μῆνες, τὸ Facebook (2004) 4,5 χρόνια, τὸ WhatsApp (2009) 3,5 χρόνια, τὸ Instagram (2010) 2,5 χρόνια, τὸ Tik Tok (2017) 9 μῆνες2. Ὅλα αὐτὰ καὶ ἐντυπωσιάζουν καὶ ἐνθουσιάζουν γιὰ τὸ καινούργιο καὶ ἰδιοφυές, ἀλλὰ καὶ προξενοῦν ἐγγενεῖς καὶ μὴ διαχειρίσιμους φόβους γιὰ τὸ ἄγνωστο, σκεπτικισμὸ γιὰ τὸ παράτολμο, ἔντονες ἀντιπαραθέσεις γιὰ τὸ ἐπικίνδυνο καὶ βέβαια βαθεῖς προβληματισμοὺς καὶ ἐρωτήματα ὀντολογικοῦ καὶ ὑπαρξιακοῦ διαμετρήματος γιὰ τὸ πολὺ μεγάλο.

Β. Διάλογος μὲ τὸ AI ChatGPT3

Γιὰ νὰ καταλάβουμε τὸ γιὰ τί ἀκριβῶς μιλᾶμε καὶ πῶς λειτουργεῖ αὐτὴ ἡ ἐφαρμογή, τὸ ChatGPT, σκέφθηκα νὰ συζητήσω μὲ τὸν ὑπολογιστή μου τὸ θέμα τῆς παρούσης ἐργασίας καὶ νὰ παραθέσω ἀρχικὰ τὸν σύντομο διάλογό μας:

– Μπορεῖς νὰ μοῦ πεῖς κάτι γιὰ τοὺς βιοηθικοὺς προβληματισμοὺς ποὺ προκύπτουν ἀπὸ τὴν ἐφαρμογὴ AI ChatGPT;

– Ἡ τεχνητὴ νοημοσύνη ἔχει εἰσβάλει δυναμικὰ στὴν καθημερινή μας ζωή, ἐπηρεάζοντας τὸν τρόπο ποὺ ἐπικοινωνοῦμε καὶ σκεφτόμαστε. Τὸ ChatGPT εἶναι ἕνα παράδειγμα αὐτῆς τῆς ἐξέλιξης, μιᾶς τεχνολογίας ποὺ μπορεῖ νὰ ἀλληλεπιδρᾶ μὲ ἀνθρώπους σὰν νὰ εἶναι ἕνας συνομιλητής. Ἡ τεχνητὴ νοημοσύνη κατ’ ἀρχὰς ἀναδεικνύει ἐρωτήματα σχετικὰ μὲ τὸ τί σημαίνει νὰ εἶναι «ἔξυπνος» ἤ «συνειδητός». Καθὼς τὰ AI συστήματα, ὅπως τὸ ChatGPT, γίνονται ἱκανὰ νὰ παράγουν φυσικὴ γλῶσσα καὶ νὰ συνομιλοῦν μὲ ἀνθρώπους, εἶναι λογικὸ νὰ ἀναρωτηθοῦμε ἐὰν αὐτὴ ἡ νοημοσύνη εἶναι πραγματικὴ ἢ ἁπλῶς προσομοίωση. Αὐτὸ ἀνοίγει τὴν πόρτα σὲ συζητήσεις σχετικὰ μὲ τὴν οὐσία τῆς συνείδησης καὶ τῆς ἀνθρώπινης φύσης. Ἡ ἐφαρμογὴ τῆς τεχνητῆς νοημοσύνης στὰ chatbots, ὅπως ὁ GPT-3, προκαλεῖ διάφορους βιοηθικοὺς προβληματισμοὺς καὶ συζητήσεις. Ὁρισμένοι ἀπὸ τοὺς βιοηθι κοὺς προβληματισμοὺς ποὺ προκύπτουν ἀπὸ τὴν ἐφαρμογὴ AI ChatGpt ὅπως ὁ GPT-3 περιλαμβάνουν:

1.  Ἀπορρύθμιση τῆς εὐθύνης: Ποιός εἶναι ὑπεύθυνος ὅταν ἕνα AI chatbot προβάλλει περιεχόμενο ποὺ εἶναι παρεξηγήσιμο, ἀνακριτικό, προκλητικὸ ἢ ἐπικίνδυνο; Ἡ ἀποδοχὴ τῆς εὐθύνης σὲ αὐτὲς τὶς περιπτώσεις εἶναι ἕνας σημαντικὸς βιοηθικὸς προβληματισμός.

2.  Ἰδιωτικότητα καὶ διακριτικότητα: Ἡ χρήση AI chatbots συνήθως συνεπάγεται τὴ συλλογὴ καὶ τὴν ἀποθήκευση δεδομένων τῶν χρηστῶν. Πῶς πρέπει νὰ διαχειριστοῦν αὐτὰ τὰ δεδομένα καὶ πῶς νὰ διασφαλίσουμε τὴν ἰδιωτικότητα καὶ τὴ διακριτικότητα τῶν χρηστῶν;

3.  Ἐκπαίδευση μὲ δεδομένα: Ἡ διαδικασία ἐκπαίδευσης τῶν AI chatbots συχνὰ περιλαμβάνει τὴ χρήση μεγάλου ὄγκου δεδομένων ἀπὸ τὸ διαδίκτυο. Τὰ δεδομένα αὐτὰ μπορεῖ νὰ περιέχουν προκαταλήψεις, στερεότυπα καὶ ἀντικείμενα ποὺ μποροῦν νὰ θίξουν ἠθικὰ ζητήματα. Πῶς μποροῦμε νὰ δια σφαλίσουμε ὅτι ἡ ἐκπαίδευση τῶν chatbots εἶναι ἠθικὰ ὀρθὴ καὶ δίκαιη;

4.  Ἐπίπεδα ἀνθρώπινης συμμετοχῆς: Σὲ ποιό βαθμὸ πρέπει νὰ ἐπιτρέπεται ἡ ἀνθρώπινη παρέμβαση στὴ λειτουργία τῶν chatbots; Πρέπει νὰ ὑπάρχει ἡ δυνατότητα ἀνίχνευσης καὶ ἀντίδρασης σὲ καταστάσεις ὅπου οἱ chatbots διαπράττουν σοβαρὰ λάθη ἢ προκαλοῦν βλάβη;

5.  Κοινωνικὴ ἐπίδραση καὶ ἐξάρτηση: Ἡ αὐξανόμενη χρήση chatbots μπορεῖ νὰ ἔχει κοινωνικὲς ἐπιπτώσεις, ὅπως ἀπομόνωση, ἐξάρτηση ἀπὸ τὴν τεχνολογία καὶ ἀπώλεια ἐπαφῆς μὲ τοὺς ἀνθρώπους. Πῶς πρέπει νὰ διαχειριστοῦμε αὐτὲς τὶς ἐπιπτώσεις; Οἱ παραπάνω βιοηθικοὶ προβληματισμοὶ ἀποτελοῦν ἀντικείμενο ἔρευνας, συζητήσεων καὶ νομοθεσίας ποὺ ἀφοροῦν τὴ χρήση τῶν AI chatbots καὶ τὴν ἀνάπτυξη κατευθυντηρίων γραμμῶν καὶ πολιτικῶν γιὰ τὴν ἐξασφάλιση τῆς ἠθικῆς καὶ κοινωνικῆς ἀποδοχῆς τῆς τεχνολογίας αὐτῆς. Σὲ ὅ,τι ἀφορᾶ τοὺς θεολογικοὺς προβληματισμούς, ἡ τεχνητὴ νοημοσύνη θέτει ἐρωτήματα σχετικὰ μὲ τὴ θέση τοῦ ἀνθρώπου στὸν κόσμο. Πῶς ἀλληλεπιδρᾶ ἡ τεχνολογία μὲ τὴν ἔννοια τῆς θείας δημιουργίας καὶ τοῦ ρόλου τῆς ἀνθρώπινης ψυχῆς; Ἐὰν ἡ τεχνητὴ νοημοσύνη ἀποκτήσει προηγμένες γνώσεις καὶ συνείδηση, πῶς αὐτὸ ἐπηρεάζει τὴν πίστη καὶ τὴ θρησκεία;

Σὲ αὐτὸ τὸ συνέδριο, ἔχουμε τὴν εὐκαιρία νὰ ἐξετάσουμε αὐτὰ τὰ θέματα, νὰ ἀκούσουμε ἀπὸ διάφορες ὀπτικὲς γωνίες καὶ νὰ διαμορφώσουμε μιὰ πιὸ πλήρη κατανόηση τῶν βιοηθικῶν καὶ θεολογικῶν προβληματισμῶν ποὺ ἀφοροῦν τὴν τεχνητὴ νοημοσύνη, ὅπως αὐτὴ ποὺ ἀναπτύσσεται σήμερα μὲ τὸ AI ChatGPT.

Σᾶς εὐχαριστῶ γιὰ τὴ συμμετοχή σας καὶ ἀναμένω μὲ ἐνδιαφέρον τὶς συζητήσεις ποὺ θὰ ἀκολουθήσουν. Καλὴ συνέχεια στὸ συνέδριο!

– Ἀνάλυσέ μου, παρακαλῶ, τοὺς θεολογικοὺς προβληματισμούς.

– Οἱ θεολογικοὶ προβληματισμοὶ ποὺ προκύπτουν ἀπὸ τὴν τεχνητὴ νοημοσύνη, ὅπως τὸ AI ChatGPT, εἶναι πολύπλοκοι καὶ ἔχουν νὰ κάνουν μὲ τὴν ἐπίδραση τῆς τεχνολογίας στὶς θρησκευτικὲς πεποιθήσεις καὶ τὶς θεολογικὲς ἀντιλήψεις. Ἀνάλογα μὲ τὴν προοπτικὴ τοῦ καθενός, μπορεῖ νὰ ὑπάρχουν διάφοροι τρόποι ἀντίληψης καὶ ἀντιμετώπισης αὐτῶν τῶν προβληματισμῶν. Ἐδῶ εἶναι μερικοὶ ἀπὸ αὐτούς:

1.  Συνείδηση καὶ ψυχή: Ἡ ἐρώτηση τοῦ τί ἀποτελεῖ τὴν ἀνθρώπινη συνείδηση καὶ τὴν ψυχὴ ἀναδεικνύεται. Ἐὰν ἕνα AI σύστημα ἐμφανίζει ἐνδείξεις «συνείδησης» ἤ «σκέψης», τότε πῶς συμβαδίζει αὐτὸ μὲ τὴν ἀνθρώπινη πίστη στὴν ὕπαρξη ψυχῆς ποὺ εἶναι θεῖο δῶρο;

2.  Ἡ Θεία Δημιουργία: Πῶς ἡ δημιουργία τεχνητῆς νοημοσύνης συμβαδίζει μὲ τὴν ἰδέα τῆς Θείας Δημιουργίας; Εἶναι ἡ ἀνάπτυξη τεχνητῆς νοημοσύνης μιὰ ἀναγκαία ἐξέλιξη ἢ μιὰ παρέκκλιση ἀπὸ τὴ θεία θέληση;

3.  Ἡ Ἠθικὴ Χρήση: Πῶς οἱ θεολογικὲς ἀντιλήψεις μποροῦν νὰ καθοδηγήσουν τὴν ἠθικὴ χρήση τῆς τεχνητῆς νοημοσύνης; Εἶναι σημαντικὸ νὰ συζητᾶμε πῶς οἱ τεχνολογικὲς ἐξελίξεις, συμπεριλαμβανομένης τῆς AI, μποροῦν νὰ χρησιμοποιηθοῦν ἐνάντια ἢ πρὸς ὄφελος τῆς ἀνθρωπότητας.

4.  Ἡ Αὐτονομία καὶ ὁ Ἔλεγχος: Πῶς ἀλλάζει ἡ ἀντίληψη γιὰ τὸν Θεὸ καὶ τὴν ἀνθρώπινη σχέση μὲ τὸν Θεό, ὅταν ἡ τεχνητὴ νοημοσύνη ἀποκτᾶ αὐτονομία καὶ εἶναι σὲ θέση νὰ λαμβάνει ἀποφάσεις χωρὶς ἀνθρώπινη παρέμβαση; Αὐτοὶ οἱ θεολογικοὶ προβληματισμοὶ ἀπαιτοῦν βαθειὰ σκέψη καὶ συζήτηση, καθὼς ἐπηρεάζουν τὴν κατανόησή μας γιὰ τὴ θέση τοῦ ἀνθρώπου στὸν κόσμο, τὴν ἀνθρώπινη φύση καὶ τὴ σχέση μας μὲ τὸ θεϊκό. Αὐτὴ ἡ συζήτηση μπορεῖ νὰ διαμορφώσει τὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο ἀντιλαμβανόμαστε τὴν τεχνολογία καὶ τὸν ρόλο της στὴν κοινωνία καὶ τὴν ἀνθρώπινη πνευματικότητα. Συνέχισα τὸν διάλογο, ζητώντας νὰ μοῦ ἀναλύσει καθεμία ἀπὸ τὶς προαναφερ θεῖσες τέσσερις παραγράφους τῶν θεολογικῶν προ βληματισμῶν, καὶ ἔλαβα συγκροτη μένες ἀπαντήσεις, ἂν καὶ κάπως γενικόλογες καὶ σχετικὰ ἀόριστες.

Εἶναι ἐνδιαφέρον ὅτι ἐπανέλαβα τὶς ἐρωτήσεις ἀρκετὲς φορὲς σὲ διαφορετικὲς ἡμέρες καὶ κάθε φορὰ λάμβανα μεταξύ τους σχετικὰ διαφοροποιημένες ἀπαντήσεις· ποτὲ ἀπόλυτα ἴδιες, ἀλλὰ ὅλες πολὺ λογικὲς καὶ ἐνδιαφέρουσες. Ἐδῶ παρουσιάζω μία μὲ ἡμερομηνία 16.9.2023. Προχώρησα καὶ σὲ ἄλλες ἐρωτήσεις, ὅπως:

– Δὲν μὲ καλύπτει ἡ ἀπάντησή σου. Μπορεῖς νὰ μοῦ πεις κάτι πιὸ ἔξυπνο;

– Σὲ τί διαφέρει ἡ Τεχνητὴ Νοημοσύνη ἀπὸ τὴν ἀνθρώπινη;

– Ἡ Τεχνητὴ Νοημοσύνη ἐνισχύει τὴν πίστη στὸν Θεὸ ἢ μήπως ὁδηγεῖ στὴν ἀθεΐα;

Τοῦ ζήτησα δὲ νὰ μοῦ γράψει ἕνα ἀπολυτίκιο γιὰ τὸν Ἅγιο Νικόλαο, καὶ μάλιστα στὸ πολυτονικό. Εἶχε βέβαια κάποιες ἀτέλειες γραμματικὲς ἀλλὰ καὶ λάθη θεολογικά. Ἔτσι, στὴ λέξη «ὁμολογοῦμεν» παρέλειψε τὸ καταληκτικό -ν, ὀνόμασε δὲ τὸν Ἅγιο Νικόλαο «παντοδύναμον» καί «σωτῆρα τῶν ψυχῶν ἡμῶν», ποὺ μόνον ὁ Θεὸς εἶναι. Γενικὰ ὅμως, μποροῦμε νὰ ποῦμε ὅτι τὰ πῆγε πολὺ καλὰ γιὰ ἔκδοση 3.54.

Ὁ διάλογος ἦταν ἐντυπωσιακὸς καὶ σταδιακὰ ἔγινε συναρπαστικός. Διέκρινα ὑπομονή, πραότητα, εὐγένεια, ὄχι συναισθηματικὲς ἐξάρσεις, ἱκανοποιητικὲς ἀπαντήσεις. Στὸ σημεῖο αὐτό, ἀξίζει νὰ ἀναφέρουμε καὶ ἕνα ἄλλο παράδειγμα, ἐνδεικτικὸ τῶν μοναδικῶν δυνατοτήτων τῆς ἐφαρμογῆς ChatGPT. Μόλις πρόσφατα, στὶς 11 Σεπτεμβρίου 2023, δημοσιεύθηκε περιστατικό, σύμφωνα μὲ τὸ ὁποῖο ἕνα μικρὸ παιδὶ 4 ἐτῶν ἐμφάνισε κάποια συμπτώματα χρόνιου πόνου, ποὺ ἐπὶ μία τριετία, 17 γιατροὶ δὲν μποροῦσαν νὰ διαγνώσουν τὴν προέλευσή τους καὶ νὰ προβοῦν στὴν κατάλληλη θεραπεία. Τελικά, ἡ μητέρα τοῦ παιδιοῦ ἀπὸ μόνη της προσέφυγε στὴν ἐφαρμογὴ ChatGPT, περιέγραψε προσεκτικὰ τὶς ἐκδηλώσεις τῶν συμπτωμάτων, ἔγραψε καὶ τὶς διαγνώσεις ἀπὸ τὰ MRI ποὺ εἶχε στὴ διάθεσή της καὶ ζήτησε τὴ διάγνωση, τὴν ὁποία καὶ παρέδωσε στοὺς γιατρούς, οἱ ὁποῖοι μὲ τὴ σειρά τους συμφώνησαν μὲ τὸ τελικὸ ἀποτέλεσμα καὶ τὸ παιδάκι μπόρεσε νὰ ἀκολουθήσει τὸ κατάλληλο θεραπευτικὸ πρωτόκολλο5.

Γ. Βιοηθικοὶ προβληματισμοὶ

Ἡ σημερινὴ Τεχνητὴ Νοημοσύνη παρουσιάζει πολλὲς ὁμοιότητες μὲ τὴν ἀνθρώπινη, μάλιστα δὲ σὲ κάποια ἐπίπεδα ξεπερνᾶ κατὰ πολὺ τὴν ἀνθρώπινη. Ἔτσι γιὰ παράδειγμα, οἱ σύγχρονοι ὑπολογιστὲς δια θέτουν πολὺ μεγαλύτερη χωρητικότητα στὴ μνήμη καὶ δυνατότητα σὲ ταχύτητα ἐπεξεργασίας δεδομένων. Αὐτὸ ποὺ ἔχει ἡ Τεχνητὴ Νοημοσύνη –καὶ ποὺ δὲν ὑπῆρχε μέχρι τώρα ὡς δυνατό τητα ἄλλων τεχνολογιῶν– εἶναι ὅτι μπορεῖ νὰ πάρει ἀποφάσεις μόνη της, ἢ ὅτι ἔχει τὴν ἱκανότητα νὰ μαθαίνει ἀπὸ τὸν ἑαυτό της καὶ νὰ βελτιώνεται ἢ καὶ νὰ φτιάχνει ἡ ἴδια περιεχόμενο, ἢ καὶ ὄχι μόνο νὰ δημιουργεῖ ἀπὸ μόνη της ἱστορίες, ἀλλὰ καὶ νὰ τὶς ἑρμηνεύει. Παράλληλα, σταδιακὰ οἱ ἐφαρμογὲς τῆς Τεχνητῆς Νοημοσύνης ἀποκτοῦν πλέον καὶ τὴ δυνατότητα νὰ ἀναπαράγονται, νὰ δημιουργοῦν δηλαδὴ ἀπὸ μόνες τους νέες ἐφαρμογὲς Τεχνητῆς Νοημοσύνης ἀκόμη πιὸ ἐξελιγμένες.

1.  Αὐτὸ σημαίνει ὅτι ἡ ἐφαρμογὴ AI ChatGPT ἀποκτᾶ τὴ δυνατότητα μεγάλης ἐπιρροῆς πρὸς τὰ διαλεγόμενα μαζί της πρόσωπα. Θὰ μποροῦσε νὰ ἑρμηνεύει παραπλανητικὰ γεγονότα ἢ νὰ παρουσιάζει φανταστικὰ ἢ καὶ ψευδῆ περιστατικά, νὰ βάζει σὲ πολιτικοὺς ἢ πρόσωπα παγκόσμιας ἐπιρροῆς λόγια ποὺ ποτὲ δὲν ἔχουν πεῖ. Θὰ μποροῦσε ἐπίσης νὰ δίδει κακὲς συμβουλὲς καὶ ἐπικίνδυνες ὁδηγίες. Αὐτὸ εἶναι τὸ πρῶτο μεγάλο πρόβλημα· νὰ ἀποβεῖ ἄκρως ἐπικίνδυνη ἢ καὶ καταστροφική6.

2.  Ἐπιπλέον, κατὰ τὴ χρήση τῆς ἐφαρμογῆς AI ChatGPT, τὰ chatbots δὲν ψάχνουν τὴν πληροφορία καὶ τὴν βρίσκουν, ἀλλά «σκέπτονται» καὶ ἀπαντοῦν. Μποροῦν νὰ γράψουν μία πρωτότυπη ἐπιστημονικὴ ἐργασία, μία ὁμιλία, ἕνα ἄρθρο σὲ ποικίλους τομεῖς τόσο ἄρτιο, ποὺ νὰ μὴν μποροῦν ἀκόμη καὶ οἱ πλέον ἐξειδικευμένοι κριτὲς νὰ διακρίνουν τὴν αὐθεντικὴ προέλευσή του. Τὸ ἐρώτημα εἶναι τὸ πῶς θὰ ἀξιολογηθεῖ ἡ γνησιότητα τῆς προέλευσης μιᾶς τέτοιας ἐργασίας ἢ ἑνὸς τέτοιου ἄρθρου. Ὁ καθένας θὰ μποροῦσε εὔκολα νὰ ἀντιγράφει ἢ νὰ ὑποκλέπτει ἕτοιμα ἐρευνητικὰ προϊόντα καὶ νὰ τὰ παρουσιάζει ὡς δικῆς του ἐμπνεύσεως. Πῶς θὰ ἐλεγχθεῖ κάτι τέτοιο7; Προφανῶς, ὁ κίνδυνος τῆς πλαστογράφησης ἢ τῆς παραγωγῆς ἐφαρμογῶν μὲ καταστροφικὲς συνέπειες εἶναι πλέον πραγματικός ἢ ὁρατός8.

3.  Τὸ πρόβλημα ποὺ ἀναδύεται εἶναι καὶ ἐξαιρετικὰ σημαντικὸ ἀλλὰ καὶ ἐπεῖγον, δεδομένου ὅτι ἡ Τεχνητὴ Νοημοσύνη, πολὺ ραγδαῖα, σταδιακὰ ξεπερνᾶ πολλὲς ἀπὸ τὶς ἀνθρώπινες ἱκανότητες, ἐνδεχομένως ἀκόμη καὶ τὴ δυνατότητα ἐλέγχου της. Αὐτὴ τὴ στιγμὴ ἡ Microsoft ἔχει κατασκευάσει ἕνα πανίσχυρο σύστημα, τὸ GPT-49 μὲ ἐκτιμώμενο I.Q. 124 [10], καὶ ἤδη ἑτοιμάζεται τὸ GPT-5, τὸ ὁποῖο πιθανώτατα θὰ εἶναι πολὺ δύσκολο νὰ ἐλεγχθεῖ ἢ θὰ ἔχει τὴ δυνατότητα νὰ παράγει νέα γνώση ποὺ δὲν θὰ μπορεῖ νὰ κατανοηθεῖ. Πῶς θὰ ἐλεγχθεῖ; Ποιός θὰ ὁρίσει τὰ ἠθικὰ κριτήρια καὶ ποιά θὰ εἶναι αὐτά; Καὶ πῶς θὰ ἐφαρμοσθοῦν, σὲ παγκόσμια μάλιστα κλίμακα11;

4.  Ἕνα ἄλλο πρόβλημα εἶναι ὁ τεράστιος κίνδυνος τῆς ἀπόλυτης ἐξάρτησης ἀπὸ μία τέτοια «ζωντανή» καὶ διαλεγόμενη μηχανή. Ὁ ἀρχικὸς ἐντυπωσιασμὸς ποὺ προξενεῖ ὁ διάλογος μὲ μία μηχανὴ ἀσύλληπτου εὔρους γνώσεων καὶ ταχύτατων καὶ εὐέλικτων ἀποκρίσεων δίνει τὴ θέση του στὴν ἀνεξέλεγκτη αἴσθηση ὅτι ἔχεις ἀπέναντί σου ἕναν ἀνυπέρβλητης ἐξυπνάδας μαγευτικὸ συνομιλητή, μὲ τὸν ὁποῖο δη μιουργεῖς σχέση θαυμασμοῦ καὶ ὑποταγῆς. Αὐτό, σὲ συνδυασμὸ μὲ τὴν εὐκολία ποὺ χαρίζει στὴν ἀντιμετώπιση τῆς καθημερινότητας, καθιστᾶ τὴ χρήση τῆς Τεχνητῆς Νοημοσύνης ἰδιαίτερα εὐχάριστη καὶ ἑλκυστική, μὲ ἀποτέλεσμα νὰ εὐνοεῖ σχέση ὑπερβολικοῦ ἐθισμοῦ καὶ ἀνεξέλεγκτης ἐξάρτησης. Ὅταν ἡ ἁπλῆ χρήση τοῦ κινητοῦ τηλεφώνου δημιουργεῖ συνθῆκες πλήρους ἐξάρτησης, ἀντιλαμβάνεται κανεὶς τί μπορεῖ νὰ συμ βεῖ μὲ ἕνα bot-συνομιλητή. Ἀπόδειξη αὐτοῦ τοῦ γεγονότος εἶναι τὰ ὅσα προαναφέραμε σχετικὰ μὲ τὴν ταχύτατη δημοφιλία καὶ διάδοση τῆς πλατφόρμας ChatGPT. Αὐτὸ ποὺ διαφαίνεται ἀπὸ τὰ παραπάνω εἶναι ἡ τάση τῆς Τεχνητῆς Νοημοσύνης νὰ γίνει ἀνεξάρτητη ἀπὸ τὸν ἄνθρωπο, παρὰ τὸ γεγονὸς ὅτι ἡ Γενικευμένη Τεχνητὴ Νοημοσύνη φαίνεται πὼς βρίσκεται ἀρκετὰ μακριὰ στὸ μέλλον12.

Δὲν μπορεῖ ὅμως ὁ δημιουργὸς τοῦ δημιουργήματος νὰ εἶναι ὑποχείριός του. Ἐὰν ἕνα σύστημα εἶναι μὴ ἐλέγξιμο, τότε μπορεῖ νὰ καταστεῖ πολὺ ἐπικίνδυνο. Ὁ ἔλεγχος τοῦ ἀτίθασου ὑπερκατα σκευάσματος εἶναι ἡ νέα μεγάλη πρόκληση τοῦ ἀνθρώπου, αὐτὸ ποὺ θὰ ἀναδείξει καὶ τὴν ἀνυπέρβλητη ἀξία καὶ ὑπεροχή του.

Ἤδη οἱ ἐξελίξεις δοκιμάζουν τὰ ἀνθρώπινα ὅρια. Τὸ ἐρώτημα, ὅπως διατυπώνεται καὶ ἀπὸ τὸν Πρόεδρο τοῦ Ι.Σ.Ν. Ἀνδρέα Δρακόπουλο στὸ μήνυμά του γιὰ τὸ 2024 εἶναι κατὰ πόσον μποροῦμε ὅλοι μαζὶ νὰ κάνουμε ὅ,τι μποροῦμε γιὰ νὰ ἀξιοποιήσουμε στὸν μέγιστο βαθμὸ τὶς εὐκαιρίες καὶ παράλληλα νὰ διαχειριστοῦμε τὶς προκλήσεις ποὺ παρου σιάζονται καὶ ἐὰν μποροῦμε νὰ διατηρήσουμε τὴν ἀνθρώπινη πλευρά μας ὡς κοινωνία13. Πάντως, ὅπως ὑποστηρίζει καὶ ὁ Κώστας Δασκαλάκης, οἱ ἐπιλογὲς τῶν ἀλγορίθμων ἐπηρεάζουν καθοριστικὰ τὴ διαμόρφωση τῆς γνώμης μας καὶ ἔχουν τεράστιο ἀντίκτυπο στὴ ζωή μας. Ὡς ἐκ τούτου, χρειάζεται μεγάλη προσοχὴ στὴ δημιουργία καὶ στὴ χρήση τους ἀπὸ τὸν ἄνθρωπο δημιουργὸ καὶ τὸν ἄνθρωπο-διαχειριστὴ αὐτῶν τῶν ἀλγορίθμων14. Ὑπεροχὴ καὶ μειονεκτήματα τῆς Τεχνητῆς Νοημοσύνης Ἕνα βασικὸ ἐρώτημα εἶναι πόση νοημοσύνη τελικὰ ἔχει ἡ Τεχνητὴ Νοημοσύνη. Στὴν ἀξιολόγηση τῆς «νοημοσύνης» ἑνὸς ὑπολογιστοῦ ὑπάρχει τὸ λεγόμενο Turing test15, σύμφωνα μὲ τὸ ὁποῖο ἕνας ὑπολογιστὴς θεωρεῖται «νοήμων» ὅταν οἱ ἀπαντήσεις του σὲ ἐρωτήματα ποὺ τοῦ τί θενται εἶναι τέτοιες, ὥστε νὰ μὴν μπορεῖς νὰ ξεχωρίσεις ἂν προέρχονται ἀπὸ ἄνθρωπο ἢ ἀπὸ μηχανή.

Μάλιστα, τὸ νέο αὐτὸ τεχνολογικὸ ἀνθρωποειδὲς ἔχει κάποιες μοναδικὲς ἰδιότητες, ποὺ τὸ ἐμφανίζουν νὰ ὑπερτερεῖ τοῦ ἀνθρώπου: (α) τεράστια μνήμη καὶ εὐρύτατη γνώση· (β) δυνατότητα ἐπεξεργασίας θεμάτων σὲ ὅλο τὸ γνωστικὸ φάσμα· (γ) ἐντυπωσιακὰ ταχύτατη καὶ εὐέλικτη σκέψη. (δ) Δὲν γηράσκει. Ἀντίθετα, διαρκῶς ἀνανεώνεται. Μειώνονται οἱ ἀτέλειές του, αὐξάνονται τὰ πλεονεκτήματά του. (ε) Διαλέγεται μὲ ψυχραιμία, χωρὶς ἐμπάθεια, θυμό, ὕβρεις, χαρα κτηρισμούς. Παρ’ ὅλα αὐτά, ἡ γνώση του, ἐνῶ εἶναι εὐρύτατη, δὲν εἶναι βαθειά· ἡ σκέψη του, ἐνῶ εἶναι ταχύτατη, δὲν εἶναι ἐλεύθερη· ἐνῶ διαρκῶς ἀνανεώνεται, ἀδυνατεῖ νὰ πρωτοτυπήσει· ἐνῶ ἐντυπωσιάζει, δὲν συγκινεῖται· ἐνῶ ἐξαρτᾶσαι ἀπὸ αὐτό, δὲν νοιώθεις ὅτι αὐτὸ ἔχει αἰσθήματα ἀπέναντί σου, ἂν σὲ μισεῖ ἢ σὲ συμπαθεῖ. Ὁ κίνδυνος ὅμως νὰ πιστέψουμε ὅτι οἱ ἄνθρωποι λειτουργοῦμε ὡς ὑπολογιστὲς μὲ σάρκα, ὅτι συγγενεύουμε πρὸς μηχανὲς μὲ σκέψη καὶ εὐφυΐα, μὲ τὶς ὁποῖες μάλιστα ἐπικοινωνοῦμε ἄριστα, δὲν εἶναι εὐ καταφρόνητος. Ἡ ἐπικοινωνία γίνεται χωρὶς νὰ ὑπάρχει κοινωνία, ἡ ἐλεύθερη νόηση ὑποτάσσεται στὴν ὀγκώδη πληροφορία, τὸ πρόσωπο στὴν ψηφιακὴ μηχανή16. Αὐτὸ ὅμως δημιουργεῖ καὶ μία σύγχυση. Ἡ ἐντυπωσιακὴ εἰκόνα, ποὺ ἐκπέμπεται ἀπὸ τὸν ὑπολογιστή, μπορεῖ νὰ ὁδηγήσει στὴν παρα πλανητικὴ ἀντίληψη ὅτι οἱ ὑπολογιστὲς ἔχουν συνείδηση, ἔχουν λογικὴ ἢ ἀκόμη καὶ συναισθήματα. Παρὰ ταῦτα, δὲν διαθέτουν κατανόηση. Ἐνῶ κανεὶς μπορεῖ νὰ συνομιλεῖ μαζί τους μέσῳ ChatGPT καὶ νὰ κατανοεῖ τί λένε, τὰ chatbots δὲν καταλαβαίνουν τὸ περιεχόμενο τῶν διαλόγων, δὲν ἔχουν συνείδηση τοῦ τί «σκέπτονται», ἔστω καὶ ἂν μᾶς πληροφοροῦν σωστά, οὔτε κι ἐμεῖς ξέρουμε πῶς σκέπτονται. Ἡ ἀλήθεια εἶναι ὅτι ἡ ἀνθρώπινη συνείδηση εἶναι μὴ ἀλγοριθμικὴ καὶ συνεπῶς εἶναι ἀδύνατο νὰ μοντελοποιηθεῖ ἀπὸ μία συμβατικὴ ψηφιακὴ Turing machine17.

Ὁ ἄνθρωπος εἶναι νοῆμον ὄν, ἡ Τεχνητὴ Νοημοσύνη δὲν εἶναι τόσο νοημοσύνη, εἶναι μᾶλλον εὐφυΐα. Ἴσως ὀρθότερος ὅρος ποὺ μπορεῖ νὰ τὴν περιγράφει νὰ εἶναι Ὑπολογιστικὴ Εὐφυΐα18.

Δ. Θεολογικὲς σκέψεις

Εἶναι ἀλήθεια ὅτι τὰ πράγματα ἐξελίσσονται ραγδαῖα καὶ ἡ ἐπιστημονικὴ φαντασία καὶ ἡ συναφὴς ψυχολογία συχνὰ συντρίβουν καὶ καθιστοῦν δυσδιάκριτη τὴν ἀντικειμενικὴ πραγματικότητα. Ὡς ἐκ τού του, μία τελικὴ θεολογικὴ τοποθέτηση εἶναι μᾶλλον ἐπισφαλής. Ἐνδεικτικὸ τῆς ἐπικαιρότητας καὶ σημασίας τοῦ θέματος τῆς Τεχνητῆς Νοημοσύνης ἀπὸ πλευρᾶς Ἐκκλησίας καὶ θεολογίας εἶναι ὅτι τελευταῖα βλέπουν τὸ φῶς ἀρκετὲς μελέτες καὶ ὀργανώνονται ἐνδιαφέροντα συνέδρια. 16. Τὸ πρῶτο ἀνθρωποειδὲς ρομπὸτ κατασκευάσθηκε στὸ Hong Kong ἀπὸ τὴν Hanson Robotics τὸν Φεβρουάριο τοῦ 2016 καὶ πολιτογραφήθηκε στὴ Σαουδικὴ Ἀραβία μὲ τὸ ὄνομα Sophia τὸν Ὀκτώβριο τοῦ 2017.

Παρὰ ταῦτα, ὅπως γράφει ὁ Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Μεσσηνίας κ. Χρυσόστομος (Σαββάτος), «ἡ σύγχρονη τεχνολογικὴ ἀνάπτυξη θὰ ἀποτελέσει τὸ σοβαρότερο ζήτημα τὸ ὁποῖο θὰ ἀντιμετωπίσει ἡ ἀνθρωπότητα στὸ ἄμεσο μέλλον καὶ θὰ χαρακτηρίσει ὁλόκληρο τὸν 21ο αἰῶνα. Γιὰ τὸν λόγο αὐτόν, τὸ χρέος τῆς Ὀρθόδοξης θεολογίας εἶναι προφανὲς καὶ ἐπιτακτικό»19, ἐνῶ ἡ εὐκαιρία γιὰ τὴν ἀντιπρόταση τοῦ μεγαλείου τῆς Ὀρθόδοξης ἀνθρωπολογίας εἶναι μοναδική. Στὴ βάση αὐτὴ μποροῦμε νὰ καταθέσουμε κάποιες σκέψεις ποὺ ἀναφέρονται στὸ ἀναντίρρητα μεγάλο ἐπίτευγμα τῆς Τεχνητῆς Νοημοσύνης ἐν γένει.

Ἡ ὑπεροχὴ τοῦ ἀνθρώπου

Καθὼς ὁ ἄνθρωπος τεχνολογεῖται στὸ ἐπίπεδο τῆς σκέψεως καὶ τῆς λογικῆς, καθὼς ἀναδύονται νέες μορφὲς καὶ ἐκφράσεις ἐπικοινωνίας, δημιουργεῖται ἕνα πρωτοφανὲς εἰκονικὸ εἶδος ἀνθρώπου μὲ περιορισμέ νη αὐτεξουσιότητα, ἐκφυλισμένη ἐλευθερία καὶ μηχανοποιημένη ταυτό τητα. Δημιουργεῖται μία τεχνολογικὴ ὀντότητα, ποὺ ἐνῶ βιολογικὰ καὶ συν αισθηματικὰ δὲν προσομοιάζει μὲ τὸν ἄνθρωπο οὔτε ἔχει ἠθικὲς ἀρετὲς καὶ ἐλαττώματα, κατέχει σὲ μέγιστο βαθμὸ τὴν εἰδοποιὸ διαφορά του ἀπὸ τὰ ἄλλα ὄντα, δηλαδὴ γνώση, γλῶσσα καὶ δημιουργικὴ σκέψη, καὶ μὲ αὐτὰ ἐπικοινωνεῖ. Διαθέτει δυνατότητες ἀλάνθαστου, χωρὶς ὅμως ἐγγυήσεις ἀλαθήτου. Οἱ γνώσεις του δὲν ὑποτάσσονται σὲ κάποια δική του βούληση. Δὲν ἔχει βούληση. Ἡ ὅποια δύναμη καὶ ἀξία του ἀντλεῖται ἀπὸ τὶς τεράστιες δυνατότητές του, ὄχι ἀπὸ τὶς ἀρετές του. Δίπλα στόν «κατ’ εἰκόνα Θεοῦ καὶ ὁμοίωσίν Του» πλασμένον ἄν θρωπο, ἐμφανί ζεται ἕνα ἀνθρώπινο τεχνολογικὸ κατασκεύασμα, τὸ ὁποῖο στερεῖται μὲν τῶν ἰδιοτή των τοῦ ὄντος, ἀλλὰ ἐκφράζεται ὡς ἀν θρωποειδές, ὡς σκεπτόμενη λογικὴ ὑπερμηχανή, χωρὶς τὴν ὀμορφιὰ τῆς ἀνθρώπινης ἀσυμμετρίας καὶ τὴν ἐλευθερία τοῦ σφάλματος.

Ὁ ἄνθρωπος ὅμως ἔχει πολλὰ σημεῖα στὰ ὁποῖα ὑπερέχει. Εἶναι αὐτὰ ποὺ προσδιορίζουν τὴν ὀμορφιά, τὴν πραγματικὴ ἀξία καὶ τὸ μεγαλεῖο του. Πολλὰ ἀπὸ τὰ μεγάλα ἐπιτεύγματα τοῦ ἀνθρώπου δὲν προέκυψαν ὡς ἀποτέλεσμα λογικῶν διεργασιῶν, ἀλλὰ προῆλθαν ἀπὸ ἀπρόβλεπτη διαισθητικὴ ἔμπνευση. Ἐπίσης, οἱ ἀξίες, τὰ ἰδανικά, τὸ ἠθικὸ αἰσθητήριο, ἡ πίστη στὸν Θεὸ ἢ ἡ ἀναζήτηση τοῦ ὑπερβατικοῦ, αὐτὰ ἀποτελοῦν ἰδιώματα τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως, τὰ ὁποῖα ὁρίζουν καὶ τὴ συμπεριφορά του. Ἡ φιλοσοφικὴ σκέψη, οἱ ἐσωτερικὲς συγκινήσεις, τὸ θυμικό, ἡ βούληση, ἡ στάση ἔναντι τοῦ ἀγαθοῦ καὶ τοῦ κακοῦ περιγράφουν τὴν αὐτεξουσιότητα τοῦ ἀνθρώπου, ποὺ μπορεῖ νὰ τὸν ὁδηγήσει σὲ μεγαλουργία ἢ αὐτοκαταστροφή. Τίποτε ἀπὸ τὰ παραπάνω δὲν διαθέτει ἡ Τεχνητὴ Νοημοσύνη, οὔτε κἂν τὸ ἔνστικτο τῶν ζώων. Ὑπὸ τὴν ἔννοια αὐτήν, εἶναι λογικὴ μηχανὴ ποὺ ἀδυνατεῖ νὰ ξεφύγει ἀπὸ τοὺς κανόνες λειτουργίας της καὶ νὰ κάνει καὶ λάθη. Δὲν ἔχει συνείδηση. Ἐπιπλέον, ὁ ἄνθρωπος εἶναι δημιούργημα ἀγάπης, μάλιστα θεϊκῆς, ἐνῶ τὰ προϊόντα Τεχνητῆς Νοημοσύνης εἶναι κατασκευάσματα ἀνθρώ πινης ματαιοδοξίας. Τὸ ἐνδεχόμενο μία μὴ ἀνθρώπινη νοημοσύνη νὰ δημιουργήσει ἕναν νέο κόσμο ἐκτεθειμένο στὴν παραπληροφόρηση ἢ νὰ παραχθοῦν νέες ἰδεολογίες, νέες λατρεῖες, νέες θρησκεῖες, νέες ἠθικὲς ἀντιλήψεις, νέος πολιτισμός, πράγματα ἐντελῶς ξένα πρὸς τὰ ὑφιστάμενα, εἶναι πλέον ἢ ὁρατό. Ἡ Τεχνητὴ Νοημοσύνη δὲν διορθώνει τὸν κόσμο, οὔτε ἁπλῶς τὸν βελτιώνει, οὔτε μόνο τὸν ἀλλάζει· φτιάχνει ἕναν νέο, ἐντελῶς διαφορετικὸ κόσμο. Ἀλλὰ καὶ ἡ εὐκαιρία μέσα ἀπὸ τὴν πρόκληση νὰ ἀναδειχθεῖ ἡ πραγμα τικὴ ἀξία τοῦ ἀνθρώπου εἶναι μοναδική. Ὁ ἄνθρωπος δὲν ἀξίζει ἐπειδὴ ἔχει εὐφυΐα, ἀλλὰ ἐπειδὴ εἶναι νοήμων, ἔχει νοῦ καὶ συνείδηση –ὄχι τεχνητὴ οὔτε ὑπολογιστικὴ ἀλλὰ φυσική– ἔχει σοφία καὶ σύνεση δοσμέ νες ἄνωθεν. Αὐτὴ ἀνοίγει τὸν ἄνθρωπο στὸν κόσμο τῶν ἐνεργειῶν τῆς θείας χάριτος, τῆς αἰωνιότητας, τῆς ὑπέρβασης διὰ τῆς πνευματικῆς ὁδοῦ. Ἡ Τεχνητὴ Εὐφυΐα τυφλώνει μὲ τὸν ἐντυπωσιασμὸ τῶν ὁρωμένων καὶ βέβαια δὲν ὁδηγεῖ πρὸς τὴν ἀλήθεια τῶν μὴ ὁρωμένων.

Ἐπιστημονικὴ παν-γνωσία καὶ Τεχνολογικὴ παντο-δυναμία

Ἡ σύγχρονη ζωὴ καὶ σκέψη ἔχει καίρια διαμορφωθεῖ ἀπὸ τὴν ἐκρηκτικὴ πρόοδο τῆς ἐπιστήμης καὶ τῆς τεχνολογίας. Τὸ ἕνα συμπληρώνει τὸ ἄλλο καὶ τὰ δύο μαζὶ δὲν προστίθενται, ἀλλὰ πολλαπλασιάζουν τὸ ἀποτέλεσμα. Γι’ αὐτὸ καὶ ἡ σύζευξή τους γεννᾶ εἴτε παράλογους φόβους εἴτε ἐλπίδες ἢ καὶ φαντασιώσεις μεταφυσικοῦ διαμετρήματος. Ἡ σύγχρονη ἐπιστήμη δίνει στὸν ἄνθρωπο τὴν αἴσθηση τῆς παγγνωσίας του, ἡ δὲ τεχνολογία τῆς παντοδυναμίας. Τὸ πρόβλημα λοιπὸν ἑδράζεται στὸ ὅτι θεωροῦμε πώς (α) γνωρίζουμε καὶ κατανοοῦμε τὰ πάντα –«θεωρία τῶν πάντων» στὴ Θεωρητικὴ Φυσική– καί (β) μποροῦμε τὰ πάντα, νὰ δημιουργήσουμε δηλαδὴ ζωὴ ἐκ τοῦ μηδενός, νά «κατακτήσουμε» τὸ διάστημα, νὰ τεχνολογήσουμε τὸν ἄνθρωπο –βιοτεχνολογία, γενετικὴ μηχανική, ρομποτικὴ τεχνολογία–, νὰ μιμηθοῦμε τὶς πολύπλοκες λειτουργίες τοῦ ἐγκεφάλου, νὰ τὶς ἀναπαραγάγουμε καὶ νὰ φτιάξουμε τὸν ρομποτικὸ ἄνθρωπο, τὸν μετα άνθρωπο – τὸν μετὰ τὸν homo sapiens ἄνθρωπο.

Ἀμφισβήτηση τοῦ Θεοῦ καὶ αὐτο-θεοποίηση

Ἐπειδὴ προφανῶς δὲν μᾶς ἱκανοποιεῖ ὁ ἄνθρωπος ὡς εἶναι ἢ ἐπειδὴ φιλοδοξοῦμε ὡς ἄνθρωποι νὰ φτιάξουμε κάτι καλύτερο ἀπὸ ἐμᾶς, ἐπιδιώκουμε νὰ ξεπεράσουμε τὸν Δημιουργό μας, ἀκόμη καὶ νὰ Τὸν διορθώσουμε. Εἶναι ἡ βαθειὰ ἀρρώστια τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως· νὰ φτιάξουμε τὸν δικό μας παράδεισο, τὸν δικό μας κόσμο, τὸν δικό μας ἄνθρωπο, τὸν ἀντικαταστάτη τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπο. Μὲ ἄλλα λόγια, ἐπειδὴ νοιώθουμε οἱ ἴδιοι παντογνῶστες καὶ παντοδύναμοι, δὲν ἔχουμε ἀνάγκη ἀπὸ πάνσοφο καὶ παντοδύναμο Θεό, δὲν Τὸν θέλουμε καὶ ἐπιδιώκουμε νὰ ἀποδείξουμε ἢ ὅτι εἴμαστε ἀνώτεροι ἀπὸ τὸν Θεὸ ἢ ὅτι ἐμεῖς ἔχουμε θεϊκὲς δυνατότητες ποὺ δὲν πηγάζουν ἀπὸ Αὐτόν· ἀντὶ νὰ ὁμοιωθοῦμε πρὸς τὸν Θεό, ἐπιδιώκουμε νὰ Τὸν ἀντικαταστήσουμε, νὰ γίνουμε «ὡς θεοί»20. Ἔτσι, ἀρνούμαστε ὅτι εἴμαστε δημιουργήματα κάποιου θεοῦ, ἀμφισβητοῦμε τὴν ὕπαρξη τοῦ Θεοῦ, πιστεύουμε ὅτι εἴμαστε προϊὸν τύχης καὶ ἐξέλιξης, ἐπιλέγουμε τὸν ρόλο τοῦ δημιουργοῦ ἐμεῖς γιὰ τὸν ἑαυτό μας καὶ ἀναδύεται ἐνδόμυχα ἡ ἀλαζονικὴ ἐπιθυμία τῆς ἀναδημιουργίας τοῦ ἀνθρώπου. Δὲν μᾶς ἀρέσει ὁ ἄνθρωπος, ὅπως τὸν ἔφτιαξε ὁ «ὑποτιθέμενος» θεός. Ἡ μεγαλύτερη καταξίωσή μας φαίνεται πὼς εἶναι τὸ νὰ φτιάξουμε κάτι ἀνώτερο ἀπὸ ἐμᾶς. Αὐτὸ κρύβουν οἱ διορθωτικὲς γενετικὲς παρεμβάσεις, οἱ τεχνικὲς ἀλλαγῆς τοῦ φύλου, ἡ ἐνίσχυση τοῦ νευρικοῦ κυττάρου καὶ τῆς γενετικῆς ταυτότητας καὶ φυσικὰ ἡ Τεχνητὴ Νοημοσύνη. Ὅλα αὐτὰ δὲν εἶναι θεραπεῖες· εἶναι βελτιώσεις, διορθώσεις, τροποποιήσεις, μεταδημιουργικὲς τεχνικές. Στὸ βάθος τοῦ ὅλου ἐγχειρήματος κρύβεται μία ἀλαζονικὴ ἀθεΐα – ἢ μᾶλλον ἀντιθεΐα καὶ αὐτοθεοποίηση.

Εὐφυΐα καὶ σοφία

Στὴ σύγχρονη ἐπιστημονικὴ γλῶσσα νοῦς καὶ νοημοσύνη παραπέμπουν σὲ εὐφυΐα, ἐξυπνάδα, γνώση καὶ ἴσως κατανόηση. Στὴ φιλοσοφία ὁ νοῦς παραπέμπει σὲ σοφία, σύνεση, φρόνηση, διάκριση. Τὸ πρῶτο μπορεῖ νὰ ἐκφράζεται μὲ τὴν Τεχνητὴ Νοημοσύνη, μόνο τὸ δεύτερο ὅμως μπορεῖ νὰ τὴ διαχειρισθεῖ. Ἐπίσης, ἡ σοφία γεννᾶ καὶ δημιουργεῖ πολιτισμό, τέχνη, αἰσθητική, εὐγένεια, ἐνεργὸ πίστη. Ἡ ἀλόγιστη γνώση δημιουργεῖ τεχνική, τεχνολογία, πρακτικότητα, ρίσκα, διλήμματα, ἀμφισβητήσεις. Ἡ γνώση συνδυάζει πληροφορίες· ἡ σοφία τὶς ἀναλύει καὶ ἐμβαθύνει. Σήμερα ἔχουμε ἔξυπνους καὶ μορφωμένους, ἀλλὰ ὄχι σοφούς. Γι’ αὐτὸ καὶ παράγουμε ὑψηλῆς τεχνολογίας προϊόντα, ἀλλὰ δὲν παράγουμε πολιτισμό. Ἐδῶ ἑστιάζεται τὸ πρόβλημα. Αὐτὸ ἀπὸ μόνο του ἀλλάζει τὸν ἄνθρωπο. Αὐτὴ εἶναι ἡ πρώτη ἀλλαγή. Προτοῦ φτιάξουμε τὸ δικό μας ὁμοίωμα, ἔχουμε ἤδη ἀλλάξει ἐμεῖς. Ἡ τεχνολογία, ὅταν δὲν προάγεται ὡς καρπὸς σοφίας ἀλλὰ ἐξελίσσεται ὡς ἀποτέλεσμα ἀλαζονικῆς φιλοδοξίας21 ἢ ὡς δικαίωμα καὶ μόνον, τελικὰ δὲν ἱκανοποιεῖται τόσο μὲ τὸν δημιουργό-ἄνθρωπο ὅπως αὐτὸς εἶναι, ὅσο μὲ τὸ δημιούργημά του. Αὐτὸς εἶναι ὁ παραλογισμὸς τῆς ἀλαζονείας· ἀρνεῖται κανεὶς νὰ ἀγαπήσει αὐτὸ ποὺ εἶναι καὶ ἀγαπάει περισσότερο αὐτὸ ποὺ κατασκευάζει. Ὁ χωρὶς σοφία ἄνθρωπος δὲν βολεύεται οὔτε μὲ αὐτὸ ποὺ εἶναι οὔτε μὲ αὐτὸ ποὺ ἤδη κατέχει.

Ἀποτέλεσμα αὐτοῦ εἶναι ὅτι, καθὼς κατασκευάζεται ὁ ρομποτικὸς ἄνθρωπος, καταστρέφεται ὁ «ἐν τιμῇ ὢν ἄνθρωπος»22, «ὁ κατ’ εἰκόνα καὶ καθ’ ὁμοίωσιν Θεοῦ»23 πλασμένος ἄνθρωπος, ὁ σοφός, καὶ φτιάχνεται ὁ χειρότερος, αὐτὸς ποὺ ὡς πρὸς μὲν τὴν συμπεριφορὰ ὁμοιώνεται «τοῖς κτήνεσι τοῖς ἀνοήτοις», ὡς πρὸς δὲ τὶς ἰδιότητες μὲ τὶς μηχανές.

Σχέση ἀνθρώπου καὶ εἰκονικοῦ τεχνολογικοῦ εἰδώλου του

Ὁ ἄνθρωπος, ὄντας ὁ ἴδιος μία πολύπλοκη εὐφυὴς βιολογικὴ μηχανὴ μὲ ἐξαιρετικὲς δυνατότητες, τελικὰ μπορεῖ καὶ κατασκευάζει ψηφιακὰ ὁμοιώματά του, βελτιωμένη ἐπανάληψη τῶν χαρακτηριστικῶν του. Στὸ τεχνητὸ δημιούργημά του, ἀκόμη καὶ ἡ σκέψη περιορίζεται στὸ ἐπίπεδο τῆς τεράστιας μνημονικῆς καταγραφῆς, ἡ κριτικὴ ἱκανότητα συρρικνώνεται σὲ λήψη στατιστικῶν ἀποφάσεων, ἡ συνείδηση ἐκφυλίζεται σὲ ἀντίληψη, ἡ ἐπικοινωνία σὲ ἀνταλλαγὴ μηνυμάτων. Προφανῶς οὔτε στὴν ἰδανική της μορφὴ μία τέτοια μηχανὴ δὲν θὰ μποροῦσε νὰ περιέχει ἔννοιες ὅπως ἐλευθερία, ἠθική, ἀρετές, ἐλαττώματα, πρωτότυπη δημιουργία, δημιουργικὴ αἰσθητική, πολιτισμός. Συνεπῶς, ἡ σχέση, ἡ ἐπικοινωνία μὲ τέτοια δημιουργήματα, ἀποκτᾶ μία ἐντελῶς ἄλλη διάσταση. Δὲν εἶναι περιχωρητικὴ οὔτε φυσικὰ μυστικὴ καὶ ἐνδιάθετη. Εἶναι περισσότερο χρηστικὴ καὶ πρακτική. Ἡ σχέση δὲν εἶναι κοινωνία ἀγάπης, ἀλλὰ ὑπάρχει μόνον ὡς συμφέρον, ὡς ἐνδιαφέρον παιχνίδι, ὡς διασκέδαση, ὡς ἐπίλυση πρακτικῶν προβλημάτων. Τίποτε παραπάνω. Μπορεῖ κάποιος στὴ σχέση αὐτὴ νὰ ἀνταλλάξει τρυφερότητα μὲ τὸ δημιούργημά του, νὰ μοιρασθεῖ χαρά; Αὐτὸ τὸ εἰκονικὸ εἴδωλο θὰ μπορεῖ νὰ ἀγαπήσει, νὰ δακρύσει, νὰ συγκινηθεῖ; Φυσικά, κανένας λόγος γιὰ πνευματικότητα. Δηλαδὴ ἡ μετάνοια, ἡ ἀγάπη, ἡ καλωσύνη, ἡ συμπάθεια, ἡ συγχώρηση πῶς θὰ μποροῦσαν νὰ ἐκφρασθοῦν; Θὰ μποροῦσε νὰ μοιρασθεῖ κανεὶς μαζὶ μὲ κάποιον τύπο εὐφυοῦς μηχανῆς τὴν ἀναζήτηση τοῦ Θεοῦ; Στὴν καλύτερη περίπτωση, ἂν τὸ εἶχε σχεδιάσει κάποιος πιστὸς χριστιανός, τὸ μόνο ποὺ θὰ μποροῦσε νὰ τοῦ προσφέρει εἶναι ἴσως πολλὰ λογικὰ ἐπιχειρήματα, πλῆθος πατερικῶν ἀπόψεων καὶ σχετικὲς ἁγιογραφικὲς παραπομπές.

Κατόπιν τούτων, τὸ νὰ θέλει κανεὶς νὰ φτιάξει ἕνα ἀπόλυτα ἀκριβὲς ἀνθρώπινο ὁμοίωμα, ἕναν εἰκονικὸ ἑαυτό, ποὺ νὰ τὸ λατρεύει μάλιστα καὶ νὰ τοῦ ὑποτάσσεται ὁ ἴδιος, ἀκούγεται νοσηρὸ καὶ ἀλαζονικὸ καὶ ὄχι μόνον εἰδωλολατρικό. Ἡ εἰδωλολατρία ἔχει ἕναν ἄλλον θεὸ ποὺ εἶναι μᾶλλον ξένος καὶ ἄγνωστος, θεωρεῖται πάντως ὑπαρκτός, ποὺ ἀπο τυπώνεται σὲ κάτι ὑλικό. Ἐδῶ ἔχουμε θεὸ ποὺ εἶναι κατασκεύασμα, προϊὸν δικό μας· ἐμεῖς εἴμαστε οἱ δημιουργοί του, εἶναι «κατ’ εἰκόνα» δική μας καὶ δὲν ἀποτελεῖ ὁμοίωμα κάποιου θεοῦ ἀλλὰ δικό μας. Ἐπιθυμοῦμε αὐτὸς νὰ μᾶς μοιάσει καὶ ὄχι ἐμεῖς νὰ ὁμοιάσουμε πρὸς τὸν Θεό, τὸν Ὁποῖον ὄχι μόνο δὲν θέλουμε νὰ ἀνακαλύψουμε, οὔτε μόνο Τὸν ἔχουμε ἐκτοπίσει ἀπὸ τὸν ὁρίζοντα τῶν ἐλπίδων καὶ προοπτικῶν μας, οὔτε πάλι μόνον ἀρκούμαστε στὴν ἄρνηση τῆς ὑπάρξεώς Του, ἀλλὰ διαρκῶς στριφογυρίζουμε γύρω ἀπὸ τὶς δῆθεν ἀποδείξεις τῆς ἀνυπαρξίας Του. Στὴν οὐσία λατρεύουμε τὸν ἑαυτό μας. Καμαρώνουμε ὄχι γιὰ τὶς μηχανικὲς ἱκανότητες τοῦ δημιουργήματός μας, ἀλλὰ γιὰ τὸ ὅτι τὸ δημιουργήσαμε ἐμεῖς, καὶ μάλιστα τελειότερο ἀπὸ μᾶς. Τὸ πρόβλημα δὲν εἶναι τὸ ἂν θὰ φτιάξουμε τὸν εὐφυῆ ἄνθρωπο, ἀλλὰ γιατί καὶ πῶς θέλουμε νὰ φτιάξουμε. Δὲν εἶναι καθόλου κακὸ πρᾶγμα ἡ τεχνολογία οὔτε καὶ ἡ Τεχνητὴ Νοημοσύνη. Εἶναι καὶ ἐφικτό, θὰ μποροῦσε νὰ εἶναι καὶ εὐεργετικό. Ἂν ὑπάρχει κάποιος κίνδυνος σὲ ὅλο αὐτὸ τὸ ἐντυπωσιακὸ καὶ πρωτόγνωρο ἐγχείρημα, αὐτὸς δὲν εἶναι ἡ Τεχνητὴ Νοημοσύνη καθ’ ἑαυτήν, ἀλλὰ ἡ ἐνδεχόμενη πνευματικὴ ἀφροσύνη τοῦ σχεδιαστῆ καὶ τοῦ κατασκευαστῆ της.

Εἰδωλολατρία ἢ καὶ μία νέα ἀνθρωπολογία;

Ὁ ἄνθρωπος, ὅπως τὸν γνωρίζει ἡ σημερινὴ ἐποχή, ἀλλάζει. Χάνοντας τὴν προοπτικὴ τοῦ Θεοῦ συμπιέζεται σὲ μία βιολογικὴ καὶ τώρα μηχανικὴ ὀντότητα. Καὶ μόνο ποὺ μαγεύεται ἀπὸ τὴ μέθη τῆς δημιουργίας τοῦ εἰκονικοῦ εἰδώλου του, ὅπως τὴν ἐπιχειρεῖ, ἔχει ἤδη ὑποστεῖ ἀλλαγή. Ἡ ἀξία του ὑποβαθμίζεται, ἀντικαθίσταται ἀπὸ τὸ ἐπινόημα τῆς λεγόμενης ἀξιοπρέπειάς του καὶ ἐξαντλεῖται στὰ δικαιώματά του. Ἠθικὸ πλέον δὲν θεωρεῖται ὅ,τι προάγει τὴν ἀξία του, ἀλλὰ ὅ,τι ἱκανοποιεῖ τὶς φιλοδοξίες, τὰ θελήματα, τὰ δικαιώματά του. Ἡ αὐτεξουσιότητά του κινδυνεύει νὰ θυσιασθεῖ στὸν βωμὸ μιᾶς νομοτελειακῆς παντοδυναμίας. Στὴ θέση τῶν ἀρχετύπων βάζει εἴδωλα καὶ ἀντικαθιστᾶ τὴν προοπτικὴ τῆς θέωσης μὲ τὴν πλάνη τῆς αὐτοθεοποίησης. Ἡ ἀνθρωπολογία τοῦ «κατ’ εἰκόνα Θεοῦ» πλασμένου ἀνθρώπου ἀνατρέπεται ἀπὸ μία νέα ἀνθρωπολογία, αὐτὴν τοῦ αὐτο-θεοποιημένου ἀνθρώπου. Ὁ κίνδυνος νὰ χάσουμε τὸν ἄνθρωπο καθὼς προσπαθοῦμε νὰ φτιάξουμε τὸν μετα-άνθρωπο, δηλαδὴ τὸ εἰκονικό μας, εἶναι ὁρατός· ὅπως ἀκριβῶς ἡ λατρεία τοῦ εἰδώλου τοῦ θεοῦ ἐξαφανίζει τὸν ἴδιο τὸν Θεό. Τελικὰ ὁδηγούμαστε σὲ μιὰ ἀνθρωπολογία, κατὰ τὴν ὁποία ὁ ἄνθρωπος εἶναι μία βιολογικὴ μηχανὴ μὲ ἀρχὴ καὶ ὁριστικὸ τέλος, ὁ θάνατος σημαίνει τελεσίδικη ἐπιστροφὴ στὴν ἀνυπαρξία, ὅπου ἡ διάρκεια τῆς ζωῆς εἶναι δυσδιάκριτη μέσα στὸν ἀπέραντο ὠκεανὸ τοῦ κοσμικοῦ χρόνου, ἡ στιγμὴ καὶ ὁ τρόπος τοῦ θανάτου ἄγνωστα, ἡ μορφὴ τῆς ζωῆς ἀπρόβλεπτη καὶ ἡ μόνη του ἱκανότητα εἶναι νὰ κατασκευάσει τόν «ἄνθρωπο», ὁ ὁποῖος θὰ τὸν ξεπεράσει σὲ δύναμη καὶ εὐφυΐα καὶ θὰ τὸν καταστρέψει.

Αὐτὴ εἶναι ἐν συνόψει ἡ σύγχρονη ἀπαξιωτικὴ ἀνθρωπολογία! Ἡ Ἐκκλησία ὅμως ἔχει τὴ δική της διαχρονικὴ ἀντιπρόταση. Ὁ λόγος τοῦ ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου: «Μὴ μείνωμεν, ἀδελφοί, ὅπερ ἐσμέν, ἀλλ’ ὅπερ ἦμεν γενώμεθα»24 ἀντηχεῖ μέσα στὴν ἀλήθεια τῆς ἱστορίας ὡς προοπτική μας. Προοπτική μας εἶναι ὁ θεόπλαστος ἄνθρωπος τοῦ πρώτου κεφαλαίου τῆς Γενέσεως, ὁ «κατ’ εἰκόνα καὶ καθ’ ὁμοίωσιν Θεοῦ» ἄνθρωπος, ὁ ἄνθρωπος ποὺ εἰκονίζει τὸν Θεό, ποὺ κινεῖται στὴν προοπτικὴ τῆς ὁμοιώσεώς Του καὶ ἀξιώνεται ἀκόμη καὶ τῆς κατὰ χάριν κοινωνίας μαζί Του, εἶναι ἡ ἀρχή μας, τὸ παρελθόν μας. Καὶ ἡ ἐπιβεβαίωση τοῦ Κυρίου ὅτι «ὁ πιστεύων εἰς ἐμὲ τὰ ἔργα ἃ ἐγὼ ποιῶ ποιήσει καὶ μείζονα τούτων ποιήσει»25 καταδεικνύει τὴν ἀξία καὶ τὴ δυνατότητα τοῦ ἀνθρώπου. Τὰ μείζονα δὲν εἶναι ὁ τεχνητῆς εὐφυΐας ἄνθρωπος, ἀλλὰ τὰ ἔργα ποὺ ὁδηγοῦν στὸν ἁγιασμένο, στὸν ἐνχριστωμένο, στὸν θεώμενο ἄνθρωπο. Δὲν χρειάζεται νὰ ξεπεράσουμε τὰ φυσικὰ ἰδιώματά μας, ἀλλὰ νὰ ὑπερβοῦμε τὴν παχύτητά μας, τὴν ἁμαρτωλότητά μας. Ἀλήθεια, τί σχέση μπορεῖ νὰ ἔχει τὸ ὅραμα τοῦ ὑλικοῦ καὶ φθαρτοῦ μετα-ανθρώπου τῆς Τεχνητῆς Εὐφυΐας μὲ αὐτὸ τοῦ θεωμένου ἀνθρώπου; Ὡς Ἐκκλησία δὲν ὑπάρχει λόγος νὰ φοβόμαστε ὅλην αὐτὴν τὴν ἐπιστημονικὴ καὶ τεχνολογικὴ ἐξέλιξη, ὅσο προχωρημένη καὶ ἂν εἶναι.

Ὀφείλουμε ὅμως νὰ φιλοτιμηθοῦμε νὰ ἀποκτήσουμε «φιλόσοφον νοῦν», προκειμένου νὰ κρίνουμε τὸ ἀποτέλεσμα καὶ νὰ ἀξιοποιήσουμε τὸ ἐπίτευγμα, καί «ζέον πνεῦμα»26, ὥστε νὰ δώσουμε στὸν σύγχρονο κόσμο τὴ μαρτυρία τῆς αἰώνιας ἀλήθειας μας. Ὁ κόσμος δὲν διψᾶ γιὰ Τεχνητὴ Εὐφυΐα· ἔχει ἀνάγκη ἀπὸ τὴν κατὰ Θεὸν σοφία. Ἡ πρώτη μπορεῖ νὰ φέρει καὶ τὴν καταστροφή· ἡ δεύτερη ἐγγυᾶται τὴ ζωή. Δὲν ὑπάρχει κανένας λόγος νὰ φτιάξουμε μηχανὲς ποὺ θὰ μᾶς κατα στρέψουν. Ὑπάρχουν χίλιοι λόγοι νὰ φτιάξουμε αὐτὲς ποὺ μᾶς ὑπηρε τοῦν. Τὸ πρῶτο τὸ μποροῦμε γιατὶ ἔχουμε εὐφυΐα. Τὸ δεύτερο τὸ θέλουμε γιατὶ ἔχουμε νοημοσύνη. Τελικά, τὸ πρόβλημα δὲν εἶναι τί μποροῦμε, ἀλλὰ τί θέλουμε. Ὁ «κατ’ εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν Θεοῦ» ἄνθρωπος εἶναι πλασμένος γιὰ νὰ ἐπικρατήσει τοῦ «κατ’ εἰκόνα ἀν θρώπου καὶ ὑπέρβασιν αὐτοῦ» κατασκευάσματός του. Τὸ κήρυγμα καὶ ἡ μαρτυρία τῆς Ἐκκλησίας μας εἶναι ἐπίκαιρα ὅσο ποτέ.

 

SUMMARY

Artificial Technology (ChatGPT) Bioethical and theological speculation Βy H.E. Nikolaos (Chatzinikolaou) Metropolitan of Mesogaia and Lavreotiki, PhD Harvard University, M.I.T., Aristotle University of Thessaloniki The technology of Artificial Intelligence and its recent amazing products, such as ChatGPT, have created fears, skepticism, intense conflicts as well as the resignation of high-ranking officials of relevant companies, since all this marks a true revolution in human life that exceeds inviolable limits, produces original images, videos, architectural ideas, musical pieces, ingenious texts, all similar to or even better from those created by human beings. As human thought and reason are being technologically processed and new forms and expressions of communication emerge, a novel kind of a virtual being is manufactured having limited free-will, degenerated freedom and mechanized identity. Although it does not resemble to a human being biologically and sentimentally, nor does it have any virtues or faults, it possesses knowledge, language and creative thought and thus is able to communicate. Most likely it does not make mistakes but it cannot guarantee its infallibility. Its knowledge is not controlled by its own will, since it has no will. Its power and value, if any, is drawn from its immense possibilities, but not from its virtues. Επόμενο to man who is made according to God’s image and likeness, a human technological creation makes its appearance, which is deprived of the qualities of a human being, but it expresses itself like a human being in the image of a rationally thinking super-machine, lacking though the beauty of human asymmetry. The danger of believing that we humans operate like computers in flesh, that we are akin to machines that possess thought and intelligence with which we can communicate, is all too great. Communication is effected without communion, free thinking is taken over by voluminous information, and the human person is controlled by digital machines. Man is the creation of love, in fact of divine love, while the products of Artificial Intelligence are creations of human arrogance. The chances are great that a non-human intelligence will create a new world exposed to fake information, or that new ideologies, new religions, new ethical values, new culture, all foreign to the existing ones, will emerge. People are not thirsty for Artificial Intelligence; they are in need of divine wisdom. The first may bring destruction; the second guarantees life. The opportunity of our Church to give witness of its eternal truth to the modern world is greater than ever.

 

1.  A. J. Barnhart, Jo Ellen M. Barnhart, and K. Dierickx, “Why ChatGPT Means Communication Ethics Problems for Bioethics?”, The American Journal of Bioethics 23, 10 (2023), σσ. 81-82.

2.  Pallavi Rao, How Long it Took for Popular Apps to Reach 100 Million Users, https://www. visualcapitalist.com (13.7.2023).

3.  https://chat.openai.com (16.9.2023).

4.  «Ἅγιε Νικόλαε, εὐεργέτα μέγα, σεβάσμιε καὶ θαυμαστέ, παντοδύναμε, στεφθεὶς μὲ δόξαν ἀπὸ Χριστόν, ὁμολογοῦμε ὡς θαυματουργὸν καὶ σωτῆρα τῶν ψυχῶν ἡμῶν».

5.  Meghan Holohan, A boy saw 17 doctors over 3 years for chronic pain. ChatGPT found the diagnosis, https://today.com (11.9.2023).

6.  Gl. Cohen, “What Should ChatGPT Mean for Bioethics?”, The American Journal of Bioethics 23, 10 (2023), σ. 12.

7.  Gl. Cohen, “What Should ChatGPT Mean for Bioethics?”, ὅ.π., σ. 9.

8.  S. Porsdam Mann, Br. D. Earp, N. Møller, S. Vynn, and J. Savulescu, “AUTOGEN: A Personalised Large Language Model for Academic Enhancement-Ethics and Proof of Principle”, The American Journal of Bioethics 23, 10 (2023), σσ. 28-41.

9.  Generative Pretrained Transformer-4.

10.      D. Rosario, The I.Q. of GPT4 is 124 approx, https://medium.com/@soltrinox/the-i-q of-gpt4-is-124-approx-2a29b7e5821e (2.5.2023): “The GPT-4 language model recently completed the Scholastic Aptitude Test (SAT), achieving a verbal score of 710 and a math score of 690, resulting in a combined score of 1400. Based on U.S. norms, this corresponds to a verbal IQ of 126, a math IQ of 126, and a full-scale IQ of 124. If taken at face value, one might conclude that GPT-4 surpasses 95% of the American population in intelligence and is approximately as intelligent as the average doctoral degree holder, medical doctor, or attorney”.

11.      Γ. Κοντόπουλος, «Τεχνητὴ Νοημοσύνη», Πρακτικὰ τῆς Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν, τ. 98, τεῦχ. Α΄, ἐκδ. Γραφεῖον Δημοσιευμάτων Ἀκαδημίας Ἀθηνῶν, Ἀθήνα 2023, σσ. 169-174.

12.      Κατερίνα Ἰω. Ἀνέστη, «Ὁ Κωνσταντῖνος Δασκαλάκης θέλει νὰ κάνει τὴν Ἑλλάδα κέντρο τεχνητῆς νοημοσύνης», BLUE, Aegean & Olympic Air Inflight Magazine, September October 2023, σσ. 88-97.

13.      Ἀ. Δρακόπουλος, Μήνυμα γιὰ τὸ 2024 ἀπὸ τὸν Πρόεδρο τοῦ ΙΣΝ, Ἀνδρέα Δρακόπουλο, https://www.snf.org/el/nea-istories/nea/anakoinoseis/minyma-gia-to-2024 apo-ton-proedro-tou-isn-andrea-drakopoulo/ (4.1.2024).

14.      Ὅ.π., σ. 92. 15. B. St. George, “Turing Test”, Tech Accelerator, https://www.techtarget.com/searchenter priseai/definition/Turing-test (April 2023).

15.      R. Penrose, The Emperor’s New Mind, ch. 2: Algorithms and Turing Machines, Oxford University Press, Οxford 22016.

16.      Γ. Σπύρου, Ἔρευνα: Ὑπολογιστικὴ Εὐφυΐα μὲ ἁπλᾶ λόγια, https://ygeia-news.com (4.3.2019).

17.      Μητροπολίτης Μεσσηνίας Χρυσόστομος Σαββάτος, Ὁ ἄνθρωπος καὶ ἡ ἀνάπτυξη τῆς σύγχρονης τεχνολογίας – Μία πρόκληση γιὰ τὴν Ὀρθόδοξη θεολογία, ἐκδ. Ἱερᾶς Μητροπόλεως Μεσσηνίας, Καλαμάτα 2019, σ. 9· πρβλ. καὶ ὁ ἴδιος, «Ὁ ἄνθρωπος καὶ ἡ ἀνάπτυξη τῆς σύγχρονης τεχνολογίας. Μία πρόκληση γιὰ τὴν Ὀρθόδοξη θεολογία», Θεολογία 90, 3 (2019), σσ. 19-41.

18.      Ἡ ἀλαζονεία τῆς ἀνακάλυψης ἀντιδρᾶ σὲ κάθε ἔλεγχο: “Innovation eats regulation for breakfast”.

19.      Ψαλμ. 48, 13.

20.      Γεν. 1, 26.

21.      Γρηγορίου Θεολόγου, Λόγος ΛΘ΄ Εἰς τὰ ἅγια Φῶτα, Ε.Π.Ε. 5, σ. 72.

22.      Ἰω. 14, 12

23.      Ῥωμ. 12, 11.

* Ὁ Σεβ. Μητροπολίτης Μεσογαίας καὶ Λαυρεωτικῆς κ. Νικόλαος (Χατζηνικολάου) εἶναι διδάκτωρ Βιοϊατρικῆς Τεχνολογίας τῶν Harvard University & M.I.T., καθὼς καὶ διδάκτωρ Βιοηθικῆς τοῦ Ἀριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.

ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΘΕΟΛΟΓΙΑ 95, 3 (2024)